Home Feature Birojas Tu’ur Ahi Iha Ailaran no Lakon nia Bebe, Tropas Hahu Tiru,...

Birojas Tu’ur Ahi Iha Ailaran no Lakon nia Bebe, Tropas Hahu Tiru, Nicaragua: Ami Obriga Feto Sira Halo Serbisu Mane nian

310
0
Veterana Juliana de Souza Henrique Boavida Soares "Birojas”. [Foto: Silvino | 04.03.2023]

Reportajen Silvino Freitas

“Iha momentu ida nee situasaun difisil duni ba inan-feton sira, maski situasaun ne’e difisil, maibé sira tenke funu, sira mai iha villa laran mós terus, tanba sira familia iha ai-laran barak, bainhira fila mai iha villa mós ema halo violasaun oioin”. Veterana Birojas

Veterana Juliana de Souza Henrique Boavida Soares “Birojas” husi suku Afaloikai postu administrativu Uatulari, nu’udar sobrevivente ida ne’ebé luta hamutuk ho FALINTIL sira, hodi rejista iha ai-laran, hahú husi baze apoiu to’o iha rezisténsia gerilla nian, no hetan kapturasaun iha tinan 1995, durante reziténsia iha ailaran nia enfrenta situasaun todan liu maka partus nia bebe iha tinan 1983.

Nu’udar feto ida nia iha sentimentu hakarak luta ba independénsia, tanba ne’e mak hakarak hamriik iha FALINTIL sira nia sorin, hodi hela hamutuk ho FALINTIL, hafoin baze apoiu rahun iha 1978 nia rohan, maibé iha baze apoiu ne’e nia mós joven ida, hakarak kontinua nia estudu maibé funu tama, entaun husik nia eskola, hodi hamutuk ho inan aman sira iha baze apoiu.

Birojas haktuir nia istória bainhira Indonesia komesa harahun baze apoiu, hateke ba lalehan parakedista tuun iha Dili iha foho ne’e, aviaun komesa tiru morteiru no kañaun, maski forsa husi rai-maran seidauk ba.

“Aviaun hahú tiru ona ami, wainhira baze apoiu hahú moris, hau nu’udar feto ida ne’ebé enkaixe iha Organizasaun Popular Muller Timorense (OPMT) no nomeia ha’u sai responsavel iha OPMT iha ami nia aldeia”, dehan veterana Birojas, iha Centru Convensoens Dili, (03/03).

Nia dehan nu’udar feto ida, nia hato’o sentimentu katak funu ne’e halo feto sai vítima, maibe ida ne’e nudar determinasaun husi funu, nune’e labele husik fali, atu iha situasaun di’ak ka la diak tenke enfrenta situasaun to’o nia rohan, iha momentu ida nee situasaun difisil duni ba inan-feton sira, maski situasaun ne’e difisil, maibé sira tenke funu, sira mai iha villa laran mós terus, tanba sira familia iha ai-laran barak, bainhira fila mai iha villa mós ema halo violasaun oioin.

Birojas mos iha família barak mak komandante iha ai-laran, hodi komanda FALINTIL sira, ho ida nee nia hanoin atu rende ne’e laiha maski terus, sira tenke terus hanesan mane sira, ai-laran mós terus mai villa laran mós terus, tanba ne’e diak liu mate iha ai-laran.

“Ami iha ai-laran nee terus ami nu’udar feto ida fatin seguru ba ami feto sira atu toba mós laiha, mane barak ami atu haris mós fatin laiha, maibé ami tenke buka dalan oinsa para bele moris no saida mak ami feto halo ne’e bele halo, ami nu’udar feto sempre haree ami nia fulan, maibé situasaun funu ami tahan de’it lao iha udan laran, tuir lolos nee ami kuandu fulan mai labele lao iha malirin laran, tanba situasaun funu obriga ami tenke obriga ami nia an lao iha udan laran maske hetan moras oioin no perigu ba ami nia moris” nia esplika.

Birojas enfrenta situasaun ne’ebé moruk liu tan bainhira iha tinan 1983, nia hahú forma familia no ka iha ai-laran nia hola adjuntu ida, no sira nain rua hetan labarik nain rua, ida mate tiha, ida seluk moris maibé mate iha 1985, iha 1983 nee sira subar iha area Liaruka-Ossu nian no labarik ne’e moris, tanba Birojas laiha esperénsia ba partus bebe nian, entaun nia tenke lakon bebe iha nia isin bainhira partus.

“Hau  mós nunka tuur hamutuk ho ferik sira kona-ba partus nee hau la hatene, labarik ne’e besik ona partus hau nia isin moras ona, maibé hau  la hatene, tanba ami mós mesak joven hotu no matan foun hotu, entaun bainhira to’o fulan labarik moris hau  la hatene atu halo oinsa, entaun labarik ne’e mate de’it iha ha’u nia laran no inimigu mós besik hela ami, kala grasa maromak nian mak hau moris deit, tanba grasa no tulun husi matebian sira nian, entaun labarik sai tiha husi hau  nia isin no mate tiha deit” Birojas haktuir ho matan-wen iha CCD.

Nia dehan tan, tanba inimigu besik ona sira entaun nia mos la hariis no han sasoro manas, komesa halai fali ona maibé nia iha kondisaun saúde ne’ebé difisil, entaun nia marido tau hela koto-moruk nia maran, ne’ebé midar tiha ona ho kumbili-maran tau hela iha nia sorin-sorin, no hasubar hela nia iha fatin ida, nia tau hela ai-sanak ki’ik sira iha nia sorin ho bee, hodi hatoba hela mesak no sira la’o do’ok tiha, nia marido hameno hela deit ba nia katak, kuandu buat ida la tarutu entaun Ó daan kumbili maran ne’e, hodi han no nia halo tuir de’it hanesan nee no sira halai do’ok tiha.

“Ami iha ai-laran forsa sira mós hakilar ami, situasaun di’ak sira kous ami nia oan lori lakon tiha, inimigu besik ona sira lori fali ami nia oan mai, maibé iha situasaun la di’ak ne’e sira dehan ba ami atu buti-mate tiha labarik nee, buat barak forsa FALINTIL sira halo ba ami mós ami pasénsia deit ona, tanba ne’e dehan segredu funu nian, sira dehan wainhira labarik tanis inimigu rona mai asaltu, ema nia maluk forsa sira tau ibun ba ita nia leten, ne’ebé ami pasénsia deit”, Birojas haktuir ho halerik.

Iha fatin hanesan Veteranu Antonio de Araujo Nicar-Agua husi munisipiu Ainaro fo sasin katak, inan-feton sira hamutuk ho sira no sai mos hanesan sira mane, ita hotu moris husi feto maibé funu nee sira mane la duun terus maibé feto sira terus liu, iha ai-laran FALINTIL sira nakfilak feto sira hodi halo servisu hanesan mós mane sira, bainhira mane sira moras feto mak ka’er fali kilat hodi halo seguransa ba mane sira.

“Estadu tenke promove feto sira moris durante nee terus no vitíma iha funu laran, halibur mós feto maluk sira neebé terus mós iha vila laran, estadu tenke rai konsiderasaun ba terus naruk ida nee Veternu Nicar-Agua”, rekomenda iha CCD, (03/03).

Nicar-Agua fo hasasin liu tan katak, bainhira inan-feton neebé isin-rua ka tuur ahi, ne’e susar tanba momentu tuur ahi mak kartus tarutu obrigasaun ba nia tenke halai, karik sira partus mak kilat tarutu nia tanke halai ,karik la halai mak tenke mate, feto ne’e terus tanba ami mane ne’e kartus mai ami halai han no hemu bainbain no terus mós normál, maibé inan-feton sira kuandu estadu ona la sukat katan nia atu tuur ahi ne’e iha sa tempu, kuandu kilat tarutu dalaruma ami la haree nia, preokupa ho nia mós la duun diak, maibé kuandu situasaun di’ak ami kuidadu sira situasaun susar kartus kona ami hakat liu nia tenke monu.

“Feto iha ne’eba ne’e sira halo mobilizasaun ne’ebé hanesan, ami iha ailaran sira iha direitu ne’ebé seguransa kaer kilat, sira mós iha direitu ne’ebé kaor malu ho ami hodi te’in ba forsa sira han, sira sempre servisu ho ami”, nia konklui

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here