Reportajen Mijelina Oliveira da Costa (Citizen journalist)
“Bainhira nia to’o iha sentru votasaun hodi fo nia votus sekretu, maibé to’o iha sentru votasaun ema dehan ba nia “o ba vota ne’e atu halo saida? nusa o la ba halo o nia servisu seluk”. Apolonariu
La diskrimina, la husik ema ida kotuk ne’e sai slogan ida oinsa kontra diskriminasaun, no oinsa halo tratamentu hanesan ba ema hotu, signifika promove direitu inkluzivu iha nasaun demokrátiku.
Kada tinan 5 Timor-Leste realiza eleisaun nu’udar faz parte husi estadu demokrátiku hodi fo direitu ema hotu atu hili ho konxiénsia ba partidu ou ema nia fiar, liuhusi eleisaun prezidensiál no parlamentu.
Citizen journalist halo entrevista ho maluk defisiensia Psikososial (saúde mental), ne’ebe partisipa iha eleisaun, no hetan asistensia husi inan aman hodi hakat ba sentru votasaun. Nia mak Maria Auxiliadora Soares Pinto (27), husi Munisipiu Baucau poso administrativu Baucau suku Bahu, nia haktuir katak maske nia ho kondisaun ba psikolojia, maibe nia konsege partisipa iha eleisaun prezidensiál 2017 no iha eleisaun prezidensial 2022 rekupera ho diak ona.
Auxiliadora hanesan ema seluk ne’ebe iha direitu hanesan, hodi fo nia votus sekretu ba ema ou partidu ne’ebe nia fo fiar ba, maibe dalaruma ema seluk sei nafatin hato’o liafuan “bulak no beik” ba nia, no ema la konsidera nia hanesan votante ida, maibe votus ne’ebe nia fo, iha duni valor ida.
Auxiliadora iha esperansa boot, tanba nia hakarak partisipa iha eleisaun 2023, nune’e nia husu ba governu hodi prepara fatin ne’ebe asesivel iha sentru votasaun, presiza iha bulletin de votu braille, nune’e sira iha independénsia hodi vota tuir sira nia konxiénsia.
Ba sidadaun sira Auxiliadora mos husu respeita sira no la halo stigmasaun hasoru maluk sira ho defisiensia, labele uza linguazen la diak hodi bolu maluk defisiente sira, presiza konsidera hanesan sira hanesan ho maluk sira ne’ebe la ho defisiénsia
“Husu ba sosiedade sira presiza uza liafuan dignu ba ami defisiénsia sira, no husu ba maluk sira ne’ebé seidauk hatene termu liafuan sira, uza ba maluk defisiensia mai ita hamutuk, hodi promove no hatutan ema seluk hodi komunika tuir termu tipu defisiensia nian”. Tenik Auxiliadora.
Auxiliadora halo tratamentu iha PRADET, nune’e nia bele rekupera ona hodi kontinua halo atividade hanesan joven sira seluk.
Iha fatin seluk Apolinario Soares de Deus, husi munisípiu Ermera, mos haktuir ba citizen journalist, katak nia sofre hela moras Psikososial husi tinan 2004 to’o ohin loron, nune’e kontinua halo terapia hodi konsumu ai-moruk.

Apolinario tenik katak dalabarak nia hasoru diskriminasaun iha sosiedade no mos husi nia família rasik, sempre bolu nia ho lia fuan “bulak, miring” no seluk tan, nia família rasik la preokupa ba moras ne’ebe nia infrenta
“Wainhira ha’u nia moras kuandu makaas ona, familia no kolega sira labesik ha’u, han mós dalaruma la interese ona ha’u, maibé servisu saida de’it mak iha, ha’u halo nafatin. Servisu sira mak hanesan hili ai-sunu, taka kramik, plester uma, maibé asaun diskriminasaun ne’ebe sira halo mai ha’u ne’e mak halo hau nia moras ne’e atu husik ha’u labele”, hatutan Apolinário.
Apolinário mos hetan diskriminasaun wainhira nia ba trata ninia kartaun eleitorál, “Deskriminasaun mai ha’u hahu husi kedas halo kartaun eleitoral, ema dehan ba ha’u oin hanesan imi ne’e la presiza halo kartaun atu vota, maske liafuan ne’e ha’u rona maibé lakohi halo asaun hasoru”. Nia hatutan,
Situasaun ne’ebe Apolonariu hasoru kontinua akontese ba nia an, bainhira nia to’o iha sentru votasaun hodi fo nia votus sekretu, maibé to’o iha sentru votasaun ema dehan ba nia “o ba vota ne’e atu halo saida? nusa o la ba halo o nia servisu seluk”, maske nia hasoru insulta boot, maibe Apolonariu hatan kalma katak maske hau moras psikosial maibe nia iha neon, hodi hili nia kandidatu tuir nia konxiénsia.
Nia kontinua haktuir bainhira nia ba kaixa votasaun, fiskais sira balun koñese, no goza halimar fali nia, situasaun ne’e halo Apolinariu la fiar an, no fila ho triste, tanba ema seluk sente nia votus la vale no la serve atu fo votus.
Maske ema hateten aat nia ho liafuan guzaun ne’ebe tenta halo diskriminasaun hasoru nia, maibe Apolinariu la lakon esperitu hodi kontinua buka dalan, oinsa nia bele asesu nia direitu iha nasaun ne’e, bainhira nia rona organizasaun Asosiasaun Defisiénsia Timor-Leste, nia hakat ba hodi buka hatene oinsa nia bele ezerse nia esperiénsia no buka esperiénsia ho serbisu voluntáriu iha ADTL konaba luta ba ema ho defisiénsia nia direitu.
Apolinario haksolok tanba nia konsege halo duni aprende voluntáriu iha ADTL, hodi luta ema ho defisiénsia sira nia direitu, no oinsa nia mos aprende asuntu sira ne’ebe importante ba nia atu lao hakat ba oin. Iha ADTL apolonariu aprende oinsa uza termolojia ne’ebe uza ba ba maluk ho defisiénsia sira seluk.
Nune’e nia hato’o ba governu iha eleisaun Parlamentar 2023, atu fasilita no spasu hanesan ba maluk ho defisiensia tipu oin-oin, atu bele ezerse sira nia direitu, no iha sentru votasaun ne’ebe asesivel ba ema hotu.

Hatan ba situasaun ne’e parte Rekuperasaun Psikosial no Dezenvolvimentu iha Timor Lorosa’e (PRADET), Nicolau Vicente Ximenes Nu’udar Team Leader ba Programa Asistensia Moras Mentl (PAMM), hateten katak ema ho problema mentál ninia partisipasaun iha eleisaun sira menus tebes, tanba eleisaun ne’ebe akontese ona hahú husi eleisaun suku, prezidensiál no parlamentu, ema la dun fo importánsia ba sira, tanba iha dezafius barak husi família ka komunidade ne’ebe la dun tau matan ba maluk ho defisiensia mental, oinsa lori sira ba sentru votasaun, maske iha Konstituisaun fo dalan hela, katak sidadaun hotu mezumu ho kondisaun oi-oin, intermus ho kondisaun saúde mental, maibe nia la lakon ninia direito partisipa iha eleisaun.
Obstaklu seluk ne’ebe maluk sira ne’e hasoru tanba hela dook husi sentru votasaun, no família preokupa karik sira bele hamosu risku iha komunidade, nune’e sira limite lalika ba vota, nune sira lakon sira nia direitu hanesan sidadaun.
Tuir dadus ne’ebe PRADET aprezenta katak maluk ho defisiénsia mental hamutuk nain 21 mak tuir loloos sei partisipa iha eleisaun prezidensiál 2022, ne’ebe ativu iha sentru rehabilitasaun, maibe ikus nain 7 deit mak konsege ba tuir votasaun (mane 3 no feto 4).
PRADET nia atendementu médiku ba maluk ho defisiensia mental mak fornese asisténsia hodi muda maluk sira nia kognitivu, emosaun no hahalok, no bele garante sira bele rekupera ho 80%, mak hanesan Apolonario ho Maria.
Tuir sensus 2015 hatudu katak iha 34 mill resin ema moris ho defisiensia jerál, no 3% ema ho moris defisiénsia mental. PRADET nia atendementu no tarjetu ne’e hala’o iha munisípiu 7 mak hanesan Aileu, Ainaro, Dili (inklui Atauro), Liquisa, Baucau no Manufahi.
Dadu ne’ebe regista iha PRADET husi tinan 2002-2021, hamutuk ema nain 1787 ne’ebe presiza asisténsia ba rekuperasaun, ne’e la inklui dadus husi Ministeriu Saude, no idade husi 25 – 45.
Husi parte sorin Diretor Ezekutivu Asosiasaun Defisiénsia Timor-Leste (ADTL), Cesario da Silva hato’o nia observasaun katak durante ne’ebe ema ho defisiensia maioria tuir eleisaun, tanba enkoraja husi autoridade komunitáriu no partidu polítiku sira, maske impedimentu oi-oin.
Nia dehan iha eleisaun prezidensiál Ema ho Defisiensia Psikososial agresivu la bele tuir, maibe autoriza ema ho defisiensia saúde rekuperadu bele tuir vota.
“Ema ho defisiensia psikososial (mental) ne’ebe iha hela tratamentu nia laran, bele vota iha eleisaun parlamentar tanba lei fo dalan, se de’it mak iha kartaun eleitoral bele tuir, importante mak familia ka ema ruma bele fasilita no tulun nia ba vota”, dehan Cesario
Nia esplika, bareira iha sentru votasaun barak liu la asesivel, impede ba ema ho defisiénsia fíziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Aleinde ne’e mos barreira komunikasaun ba ema ho defisiénsia matan, oinsa bele vota segredu, tanba la iha fasilidade ba sira hodi vota.
Entermos la iha kondisaun asesivel ba ema defisiensia iha sentru votasaun, ne’e hamosru diskriminasaun, dalaruma mosu persepsaun ba maluk ho defisiensia nia partisipasaun katak la presiza vota tanba lao prioridade, no ADTL kontinua halo advokasia hodi hamenus konotasaun negativu no hamosu stigma hasoru ema ho defisiénsia, nune’e númeru ema ho defisiensia partisipa iha elesaun hahú sae.
“Ami nia difikuldade mak dadus ema ho defisiensia 38.000 no numeru 25.000 mak idade produtivu bele vota, maibe ami seidauk iha observasaun dadus espesífiku ema ho defisiensia na’in hira mak vota” dehan Diretór ADTL
Ema ho defisiensia psikososial barak mak la iha kartaun eleitorál, daudaun ne’e ADTL koopera ho Ministériu Justisa inklui STAE atu asegura tratamentu ba ema ho defisiénsia, hodi bele hetan kartaun sira.
ADTL rekomenda ba sosiedade sira asegura, no labele hamosu diskriminasaun, estigma ba ema ho defisiénsia, no husuba estadu atu asegura no trata kondisaun asesivel ba ema ho defisiensia sira, no prepara braille no rampa iha sentru votasaun sira.










