Reportajen Umbelina, Joanina no Crisénsia
Aminga, la’os naran loloos, idade 39, iha oan na’in ualu (8), oan feto ida, oan mane hitu. Nia tenke sai defisiensi fíziku nudar konsequensia husi violénsia doméstika mak nia laen rasik, Baino (laos naran loloos) halo ba nia. Kazu violensia domestika ne’ebe Aminga hetan keixa ona ba polisia, dala rua, ida ikus lori ba to’o tribunal maibe besik tinan 10 ona justisa la to’o nafatin iha Aminga nia liman.
Hafoin hases aan husi Baino mak halo violénsia be-beik, Aminga hahú ho nia jornada foun ho hakmatek, maibé nakonu ho todan lubun mak iha nia k’bas. Nia tenke sustenta no tau matan ba nesesidade loro-loron nian oan na’in 8 mak oras ne’e dadaun moris hamutuk ho Aminga.
Agora dadaun Aminga buka moris fila liman. Nia fa’an ai-fuan iha merkadu, nune’e bele sobrevive. Inan faluk ho oan nain 8 ne’e halo serbisu nu’udar to’os na’in ida. Nia halo to’os hodi kuda ai-farina, kumbili, talas, ai-dila, berinjela, batar no hare. Rezultadu lori ba fa’an iha merkadu hafoin hetan osan hodi sosa labarik sira nia nesesidade loro-loron. Iha merkadu ida iha Dili ne’e, Aminga fa’an nia sasán sira hanesan hudi tasak, ai-dila tasak, lakeru, ai-mAmingas, foos, fore-talin.
“Sentimentu nu’udar inan ida difisil tebes hasoru situasaun ne’e, maibé tanba de’it oan nia nesesidade no oan sira nia futuru hau tenke esforsu hodi aguenta ba loron no kalan nian. Nu’udar inan ho defisiénsia fíziku ain hau esforsu nafatin ba oan sira loro-loron. Hau tuur iha estrada ibun hodi fa’an aifuan ho modo hodi hetan netik osan para sosa foos ba oan sira nia hahan no presiza loro-loron nian,” Aminga haktuir ho esperansa.
Memoria domin Aminga ho nia laen Baino nian hahu ho buat mesak furak maski sira nia tempu klosan nian hotu lalais deit. Sira tuir malu fulan 6 deit sira forma familia ona, ne’e iha tinan 1995 nia laran. Aminga simu nia laen nudar namoradu bainhira hetan karta domin nian husi Aminga nia kolega. Hafoin simu karta ne’e sira rua namora maibe lakleur deit sira forma ona familia. Aminga la konsege foti nia diploma sekundáriu nian to’o ohin loron, tanba Baino la hatan Aminga foti diploma razaun dehan foti diploma ne’e atu halo saída? Aminga mos halo tuir deit Baino nia hakarak.
Iha tinan 1996 sira hetan ona ai-fuan domin, sira iha oan mane ida maski sira nain rua seidauk selebra kazamentu iha igreja. Momentu ne’ebá komesa problema ki’ik mosu dadaun, istori malu no baku malu tanba de’it osan laiha. Tempu ne’eba sira seidauk hela ketak sei hela ho Aminga nia pai ne’ebé faluk ona. Iha tinan 2003 Baino hetan serbisu nu’udar Polísia ho saláriu primeiru $150. Aminga hanoin sira nia moris sei diak liutan tan Baino agora simu osan fulan-fulan. Realidade sai diferente, maski Aminga nia laen simu salariu maibé osan la fo ba Aminga la kaer osan, la haree ho matan maibé nia rona de’it katak simu osan.
Moris hamutuk tinan sanulu tiha sira muda ba hela ketak , tempu ne’eba Aminga ho Baino iha ona oan tolu ona. Bainhira hela ketak tiha violensia ne’ebe Aminga hetan auimenta liutan. Karik ba Aminga nia laen ida ne’e opurtunidade ida tan Aminga nia pai labele ona haree saida mak Baino halo ba Aminga.
“Bainhira hau husu saláriu ne’ebe nia simu hodi atende ba labarik sira nia presiza nia la fo, hau sei simu baku. No osan mos kontinua la fo. Ami problema hela de’it tanba saláriu ne’ebé Baino simu, hau nu’udar fen la hatene. Hau nia laen mos lakohi ajuda haree labarik,” Aminga haktuir ho oin triste, maski problema ne’e akontese tinan barak liu ona.
Tanba laen la fo osan ba nesesidade uma laran nian, oan sira nia presija entaun Aminga tenke halo serbisu extra hodi hetan netik osan. Aminga tama to’os, kuu ai-fuan sira iha to’os laran, no lori ba fa’an iha merkadu. Se ema sosa karik osan ne’ebe Aminga lori fila tenke sura kedas iha Baino nia oin, labele sura iha kotuk. Se nia laen hatene Aminga sura iha kotuk entaun nia sei baku Aminga.
Aminga hatete katak violensia ne’ebe nia laen halo ba nia ne’e akontese bebeik ona maibe grave liu mak ida akontese iha 2006 besik Aminga sira nia hela fatin, no 2016 iha fatin publik, terminal bis nian.
“Iha 2006 hau hetan baku ho ai-dona boot husi husi hau nia laen-kaben to’o hetan defisiénsia fiziku husi parte ain-tuur loos. Momentu ne’ebá hau hakilar maka’as maibé viziñu sira uma dook malu nune’e laiha ema ida rona hau nia lian. Liu tia oras ida Aminga dolar besik ba dalan, hafoin tiu ida atu ba kios mak ajuda Aminga. Hafoin hau nia maun sira sae ba Aminga nia uma hodi telefone ba polísia. Ba to’o kantor polísia nia laen-kaben to’o uluk entrega aan ona,” Aminga konta tuir fali akontesementu ne’ebe halo nia sai ema defisiente.
Tempu ne’eba Aminga ba konsulta iha ospital besik nia hela fatin maibé tanba grave liu entaun langsung lori ba Baucau. Iha ospital hafoin kurativu hodi solda hamutuk fali nia ain tuur. Aminga toba iha ospital fulan tolu nia laran. Durante iha ospital Baino bandu no si’ak dehan familia labele ba haree. Entaun durante nia baixa ne’e família la ba haree nia, maibé pasiente baixa besik malu ne’e mak ajuda fase nia ropa. Baino ba haree maibe sábadu no domingu mak ba haree nia. Bainhira Aminga baixa iha ospital kazu violensia domestika ne’e to’o tiha ona tribunal Baucau. Nia atu koalia sai maibe hetan ameasa tiha ona husi Baino.
“Durante ha’u baixa iha ospital Baucau ne’e kazu iha tiha ona tribunal Baucau. Nune’e advogadu sira ba haree hodi foti evidénsia no husu ha’u atu ko’alia sai. Maibé antes ne’e la’en ameasa ho tudik entaun ha’u ta’uk no la brani ko’alia sai. Hau hanoin tutuir karik nia oho tebes ha’u entaun se loos mak atu haree ha’u nia oan sira ne’e?”, Aminga konta tuir istoria ne’e ho laran triste.
Aminga hatene katak kazu ne’e to’o ona iha tribunal maibe to’o agora kazu violénsia doméstika ne’ebé Baino halo ba nia, to’o hetan defisiénsia fíziku husi parte ain loos, ne’e la’o oinsá ona, lao to’o iha ne’ebe ona mos nia la rona fali informasaun ruma.
Maksi hetan difisiensia ona violensia ne’ebe Baino halo ba Aminga la para. Lideransa komunitaria sira mos hatene, lia nain sira mos hatene maibe la hatene tanba sa sira la ajuda atu Aminga bele hetan justisa ba violensia ne’ebe nia hasoru. To’o tinan 2016 Aminga hasoru violensia ida grave liutan husi nia laen.
“Ha’u la’o tuir dalan hela, ha’u nia laen-kaben ne’e iha motor leten mak baku ha’u husi kotuk. Nia uza ai ka uza saida karik mak baku hau, hau la haree. Nia baku ha’u to’o monu tuun ba rai. Sorte maun ida naran Julião ne’e fa’an SDSB iha dalan ninin mak mai ajuda,” Aminga konta tuir akontesementu violensia ne’ebe nia hetan husi nia laen iha fatin publik.
Tempu ne’eba ema barak mak haree maibe maun Juliao ne’e mak telefone ba estasaun Polísia Becora hodi mai tula kedas Aminga lori ba Polísia Becora. Tan polisia haree Aminga nia kondisaun grave liu entaun sira lori diretamente ba PRADET. Aminga hela iha ne’eba durante semAminga ida. Hafoin lori ba Uma Mahon, no Aminga hela iha ne’eba durante tinan ida. Iha Uma Mahon Aminga aprende kona ba moris no koko atu forsa nafatin ba nia oan sira. Hafoin ida ne’e nia hetan tulun $200 husi Uma Mahon hodi halo netik bisnis ki’ik oan iha merkadu hodi sustenta nia oan sira.
Laos deit Aminga mak sofre ba violensia domestika ne’ebe akontese maibe mos nia oan sira. Sira haree no rona bebeik ami diskuti malu no baku. Oan sira hatene saida mak sira nia aman halo ba sira nia inan. Oan sira koko hakbesik ba sira nia aman maibe aman nega sira, duni sira.
Ho todan violensia domestika ne’ebe hetan Aminga desidi lori nia laen ba tribunal. Ho hanoin katak tribunal bele tesi Aminga ho Baino nia kazu no lori justisa ba Aminga. Saida mak Aminga hakarak la akontese. To’o oras ne’e, besik tinan 10 ona Aminga seidauk hetan justisa. Aminga mos haktuir katak nia laen priense duni formatu ida katak nia sei responsabiliza labarik sira maibe ida ne’e mos nunka akontese to’o agora. Aminga nia laen laos halo deit violensia ba Aminga maibe abandona mos nia responsabilidade ba nia oan sira.
Aminga haktuir katak keixa ne’ebe nia halo hasoru Baino hamutuk dala rua ona. Ida nia oan mane mak halo keixa iha polisia posto administrative ne’ebe Aminga hela ba. Ida fali Polisia rasik mak rejistu tanba akontesementu iha fatin publik. Aminga mos hatete katak tribunal notifika hau nia laen, hodi buka nia, maibe to’o ohin loron la hetan nia, maski Aminga rasik hatene nia laen nia hela fatin.
Baino agora dadaun hola fali ona feto seluk no lori ba hela iha uma ida ne’ebe uluk Aminga ho Baino hamutuk ho oan sira hela ba. Aminga ho nia oan nain 8 muda ba hela nia maun ho kunada sira maibe tan iha oan barak Aminga desidi halo uma duut simplis ketak ida no lori nia oan sira ba hela hamutuk.
Husi istoria Aminga nian, loloos ne’e Aminga tama iha kategoria ema vulneravel ona. Laos tanba nia idade maibe tanba ekonomikamente todan ba inan ida atu haree mesak nia oan nain 8 no hela iha uma ne’ebe la iha kondisaun. Aminga ba duni rejistu ho hanoin karik nia bele hetan opurtunidade atu hetan Uma Kbi’it Laek maibe autoridade lokal dehan Aminga la tama kriteriu. Aminga nudar inan ho oan nain 8, moris ho difisiensia ain, no Aminga kontinua halerik husu tulun.
“Karik rona ami nia lian no halerik ba moris ida ne’e karik, tau matan netik mai ami kiak no mukit ne’e ba. Ha’u nia oan sira na’in 3 sei ki’ik no sei tuur iha banku SD. Karik aban bairua sira boot hakarak asesu ba ensinu superior, ha’u nia forsa la iha atu haree sira. Nu’udar inan sente triste tebes maibé realidade moris mak hanesan ne’e ona,” Aminga hato’o mensajen hafalun ho triste ba sira nia moris no oan nia future.
Aminga fahe malu ho Baino tinan 6 ona. Nia sente livre ona husi violensia domestika. Nia iha esperansa katak ba nia luta atu fo han no fo hemu nia oan sira sei diak liutan, maski defisil. Bainhira hela iha Uma Mahon Aminga bele rekupera hosi situasaun todan ne’ebe nia harou. Hafoin fila mai moris fali iha sosiedade Aminga hetan fali kontaktu ho Uma Mahon hodi tuir treinamentu balun, iha Uma Mahon no mos iha fatin seluk tan ne’ebe Aminga haluha ona. Hafoin nia hetan tulun $200 hodi hahu fila liman to’o agora.
Ho kondisaun difisiente mak agora Aminga iha nia kontinua sosa sasan iha munisipiu ne’ebe nia hela ba no lori mai faan iha merkadu ida iha Dili. Bainhira nia mai Dili nia husik hela nia oan sira hela mesak, no fo konfiansa bao an sira ne’ebe bot liu atu haree ki’ik sira. Maibe Aminga nafatin laran metin katak Maromak no Matebian sira sei tau matan. Aminga hatene moris ne’ebe agora nia halao ne’e todan maibe fiar metin katak loron ida situasaun sei muda no nia oan sira sei hetan moris diak liu.
Iha lei violensia domestika nian (Nu.7/2010, 7 de Jullu) hatete katak violensia domestika ne’e krimi publik, maski akontese iha uma laran. Iha kazu Aminga nian klaru tebes katak violensia akontese iha uma loron sai to’o ba fatin publik. Violensia domestika ne’e inklui violensia fiziku, psikolojiku no mental.
Kazu violensia domestika ne’ebe Aminga hetan akontese mos ba feto sira seluk ne’ebe moris iha uma kain ona. Tuir dadus Survey Demografia Saude 2016 nian hatete katak violensia husi parseiru intimu ba feto sira hamutuk 87.2% mak halo husi laen ba fen. Violensia sira hanesan ne’e fo impaktu ba feto nia fiziku no mental. Psikologu ida ne’ebe halo serbisu ho PRADET (Psychosocial Recovery and Development in East Timor), Noviyanti Carly Tilman Leite hatete katak violénsia ne’ebe feto barak hasoru ona fo impaktu boot ba feto nia mental, liu-liu violénsia bazea ba jéneru (VBJ). Nia dehan tipu violénsia bazeia ba jéneru, ne’e ho tipu oin-oin, maibé espesífiku ba violénsia doméstika nia impaktu ba iha saúde mental ne’e la’os ba de’it ema nia fiziku, maibé psikolozikamente afeta tebes. Bainhira ita ko’alia ho ema ne’ebé hasoru violénsia doméstika, ita haree ba nia sintementu no fiar-an tun, tanba hasoru trauma, stress, depresaun no la hetan asisténsia imediata.
Polítika IX governu nian ne’ebe ko’alia kona-ba Inkluzaun Sosiál, Igualdade Jéneru halo advokasia ba lei polítika programa instituisaun estadu nian, husi nasional to’o iha munisípiu no ajensia autonomia sira, atu bele kombate violénsia bazeia ba jéneru iha territóriu laran.
Timor-Leste iha nia lei kontra violénsia doméstika iha mos Planu Asaun Nasional kombate violénsia bazeia ba jéneru, hahú iha tinan 2012 to’o agora, tama ona ba faze datolu ne’ebé lansa ona iha munisípiu Ermera, Suco Poni-Lala tinan 2022.
Tuir Diretora Ezekutivu Forum Komunikasaun Feto Timor-Leste (FOKUPERS), Maria Fatima Pereira Guterres hateten, FOKUPERS fornese asisténsia direita ba vitima sira maibe asuntu violensia bazeia ba jeneru ne’e problema sosiais, no nia transversial. Tan ne’e presiza ema hotu nia interversaun, iha ligasaun ho asuntu edukasaun, saúde no kestaun sosiais sira seluk.
Tuir dados Fokupers ne’ebé maka Neon Metin asesu Fokupers rejistu kazu Violénsia oioin, hahú husi fulan Janeiru to’o Dezembru tinan 2023, rejistu kazu hamutuk 271. Violénsia Fiziku mak aas hamutuk 128. Husi total kazu 271 ne’e iha tipu kazu oioin hanesan, violénsia fiziku numeru aas liu hamutuk 128 , violénsia fiziku ba labarik iha kazu 5, abandona husi laen kazu 58, abandona husi namoradu iha kazu 5, violénsia seksual ba ema bo’ot iha kazu 12, kazu violénsia seksual hasoru labarik iha kazu 12 (violensia seksual mak ema ne’e halo ona relasaun seksual ho kliente), abuzu seksual ba labarik iha 24 (abuzu seksual mak kaer ka obriga atu halo relasaun seksual ho vitima sem vitima nia hakarak), insestu ba labarik iha 4, asediu seksual kazu 1, violénsia publiku ka la’os piolénsiad, agresivu hasoru labarik iha 4.
