Reportajen David da Costa
Governu da-9 ne’ebé maka lidera husi Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, kontinua prolonga suspensaun ba atividade Organizasaun Arte Marsial (OAM) sira to’o Outubru 2023. KRAM seidauk hatene kona ba rezolusaun foun ne’e. PSHT sei halo tuir deit desizaun governo nian no IKSPTL hatete katak suspensaun sei la resolve problema, maski pronto nafatin atu kumpri.
“Ha’u mós dehan ba Prezidente Repúblika katak, horseik ami aprova rezolusaun ida atu prolonga suspensaun Arte Marsiál ninian, la’ós tanba kastigu la’e, atu kontinua tanba sei presiza nafatin situasaun suspensaun ninian,” dehan PM Xanana Gusmão, ba Jornalista sira bainhira remata enkontru semanal ho Prezidente Republika, José Ramos-Horta iha Palasiu Prezidensiál Bairo-Pite, Kinta 4/04.
Nia esplika, sei kontinua halo supensaun ba iha OAMl sira tanba iha eskola balun alunus sai fali mestri ba arte marsiál ba grupu ida. Depois baku fali professor, no professor pertense ba grupu ida baku alunu sira, duni alunu sira husi grupu seluk. Ne’e mak iha rezolusaun ne’e mós halo proibisaun ba mestri sira kahur fali OAM iha fali eskola nia laran, ne’ebé fulan neen tan hodi halo suspensaun no hadia nafatin.
“Maibé iha tempu ne’e tomak sei buka influénsia, motiva arte sira ne’e. Se temi naran arte entaun ita loke to’ok kompetisaun ida ba hatudu, hanesan ita nia Taekwondo, ho Karate. Sira mós ita bele muda iha mentalidade, ita haketak malu, lakohi koñese malu ona la’e, se ita temi arte entaun ita ba iha arte,” hateten Xanana.
Xanana esplika liutan, problema ida ne’e, durante tempu ida ne’e kontaktu grupu hotu-hotu. Grupu balun seidauk iha kontrollu di’ak ba nia ema sira. Ne’e mak fulan ne’en tan hodi halo suspensaun, hodi husu ba hotu-hotu atu kontrolla nia ema sira, kontrolla to’o ne’ebé iha fatin treinu mós sira nia maluk balun la koñese tan.
Primeiru Ministru mos hatete suspensaun ba OAM, Prezidente Repúblika bele la konkorda, ne’e nian direitu, mas Governu hasai ona rezolusaun ona katak halo suspensaun to’o Outubru. Ne’ebé iha tempu ne’e sei buka to’ok influénsia sira para halo kompetisaun, tanba iha Taekwondo ho Karate mós arte marsial.
“Ami respeita Prezidente Repúblika nia opiniaun mas ohin ha’u dehan katak iha ona horseik ami hasai ona desizaun hodi suspende nafatin to’o fulan neen,” Xanana akresenta.
Nia esplika liu tan, tenke husik buat ne’e konsolida konsiénsia. Rona dehan organizasaun arte marsiál laiha ona problema mak foin prontu, sira mós vontade iha ona atu hatudu sira nia arte ne’e bele loke fila fali.
Intervista liuhusi telephone ho Prezidente PSHT Timor-Leste, Baltazar Lemos hateten, Iha informasaun ne’ebé hetan katak Prezidente Repúblika José Ramos-Horta mos husu governu atu loke fila-fali Organizasaun Arte Marsiais. Ikus rona tan fali katak governu kontinua suspensaun OAM, tanba ne’e hanesan Oragnizasaun PSHT tuir de’it dezisaun governu nian.
“Hau mós rona katak Governu kontinua halo suspensaun ba OAM sira to’o iha Outubru ida ne’e governu nia programa, maibé ami nu’udar organizasaun iha governu nia okos ami kumpri no hola parte nafatin,” dehan Baltazar.
Maibe Baltazar mos dehan katak iha informasaun governo atu halo eventu desportiva artes marsiais iha Outubru no preokupa ho preparasaun OAM sira se’e sira iha suspensaun nia laran hela.
“Iha Informasaun katak iha fulan Outubru Governu loke fali de’it OAM, tanba iha eventu Desportiva Arte Marsiais nian iha fulan Outubru. Se Govenru mak loke fali iha Outubru siginfika OAM nia preparasaun laiha atu partisipa iha selebrasaun ba eventu arte marsiais nian.
PSHT nia lider ne’e mos hatete dezisaun Governu nian ita labele halo buat ida. Ide ne’e kompetensia governu nian. Ita organizasaun ne’ebé iha governu nia okos pasensia tuir deit ona dezisaun governu nian, atu nune’e bele dezenvolve ita nia rai Timor-Leste ne’e ba oin,” nia esplika.
Diferente ho PSHT, husi parte IKS-PTL nian kestiona se aumenta kalendariu suspensaun ne’e bele resolve problema mak durante ne’e akontese ka lae, no labele duun deit ba OAM sira mak halo problema. Maski nune’e dezisaun governu nian ne’ebé fó sai ne’e IKS-PTL labele halo buat ida. Nu’udar organizasaun IKS-PTL, prontu kumpri de’it dezisaun governu nian.
“Dezisaun ne’ebé maka governu fó sai ne’e ita labele halo buat ida, nu’udar sidadun, no organizasaun IKS-PTL, ami kumpri de’it. Ami mos labele dehan ida ne’e labele, tanba ida ne’e dezisaun organizasaun aas ida iha ita nasaun ida ne’e, entaun ami IKS-PTL kumpri de’it,” Samuel dehan.
“Governu lori sasukat saida maka bele dehan problema ne’ebé mosu ne’e OAM maka halo? Tanba problema sira ne’ebé mosu entre joven sira ne’e laos arte marsiais deit, husi grupu ida ne’e grupu ida ne’ebá. Problema mosu tanba iha problema sosial oioin, hanesan problema ekonomia, problema dezempregu, problema moral no edukasaun sivika sira ne’e sai responsabilidade ba iha Govenru no ema ida-idak iha nasaun ida ne’e,” Samuel esplika liutan.
Maski PM Xanana deklara ona kona ba kontinuasaun kona ba suspensaun ba OAM maibe Komisaun Reguladora Arte Marsiais (KRAM) seidauk simu rezolusaun foun ida hodi hatene saida maka sei orienta iha rezolusaun foun ne’e. Maski nune’e KRAM kontinua aposta halo tuir dezisaun konsellu Ministru nian, tanba KRAM governu maka harii.
“Maibé rezolusaun foun ne’ebé atu revoga rezolusaun númeru 45/2023 ne’e provisoriamente seidauk to’o iha ami nia liman. Ami seidauk bele hateten saida maka orden prioridade iha ne’ebá, maibé ami hein dentru de semana oin dezisaun sei iha konsellu Ministru, depois rezolusaun foun sai mai maka bele asesu fali informsaun,” Presidente KRAM, Octavio da Conceição hato’o ba Neon Metin iha nia edifisiu.
Prezidente Octavio da Conceição mos hateten, KRAM halo fIskalizasaun tuir rezolusaun númeru 45/2023 dia 10 Novembru, iha rezolusaun ne’e governu nian orienta atu hamutuk ho komandu Jerál PNTL atu halo refiskalizasaun ba organizasaun Arte Marsiais sira liuliu ba iha organizasaun sira ne’ebé maka membru sira komete infrasaun, iregularidade, preturbasaun ba orden publika, la obdese ba orden publika sira, liuliu maka organizasaun tolu hanesna PSHT, KORKA no IKS-TL.
“Fiskalizasaun ida nene’e tuir rezulusaun halo iha fulan tolu nia laran, hahú iha dia 5 Dezembru 2023 to’o dia 10 Febreiru 2024 maka remata. Husi refiskalizasaun ne’ebé KRAM halo, iha rezolusaun ne’e fó orden atu halo fiskalizasaun hodi buka hatene centru no klubu hira maka organizasaun tolu ne’e hari iha Timor-Leste. Buka hatene se maka fó rai ba sira hodi treinu, buka hatene treinadór sira ne’e iha sertifikadu ka lae, no mos buka hatene sira nia ezistensia ne’e iha konesimentu husi autoridade lokal ka lae. Entaun buat sira nene’e mai kedas iha segunda deretiva KRAM iha 2022, KRAM tau ona iha ne’ebá hanesan baze ida ba fiskalizasaun ida ne’e,” Octavio esplika liutan.
Dados ne’ebé KRAM iha mak Organizasaun tolu, IKS, PSHT ho KORK rejistu klube 993. Bainhira KRAM ho PNTL halo fali refiskalizasaun ba iha ranting ka klube sira husi oraganizasaun tolu ne’ebé maka pratika arte marsiais ne’e hamutuk 576 Ranting iha 12 Munisipiu inklui RAEOA no husi total ne’e PSHT iha Ranting 264, KORKA iha 115 no IKS-PTL197.
Presidente KRAM ne’e esplika sentru/klube barak maka la prense kriteiru, tuir segunda diretiva KRAM nian iha 312 eskola ranting. Ida prense kriteiru ne’e 75% ba leten ne’e hamutuk 200 ital sentru klubu husi oraganizasaun tolu. Nune’e mos iha treinador sira ne’e ne’ebé hanorin iha ranting ne’e barak mak seidauk iha sertifikadu atu sai treinadór. Baibain dehan atu sai mestre tenke iha Diploma, tanba ne’e atu sai treinadores tenke iha sertifikadu treinador nian. Problema hirak ne’e KRAM hato’o ona ba MJDAK no Ministeriu Interior.
Alende ne’e mós iha Fundu apoiu ba iha dezenvolvimentu OAM, desde rezolusaun númeru 45/2023, dia 10 Novembru ne’e sai maka fundu ida ne’e automatikamente lala’o ona. fiskalizasaun ne’ebé maka foin dadauk KRAM ho PNTL hala’o iha fulan tolu nia laran hodi hale’u ranting sira iha Timor laran tomak ne’e, KRAM gastu $109,000 mil, osan sira ne’e koloka ba iha estrutura subkram sira ne’ebé halo servisu iha treinu.
Entertantu, iha tinan 2023, Governu determina suspensaun ba atividade arte marsiais ba fulan 6 nia laran, liuhosi Rezolusaun Governu no. 45/2023, hosi loron 10 fulan-Novembru, kona-ba ensinu, aprendizajen no prátika artes marsiais ho adopsaun (ka foti) medidas hodi assegura ordem públika. Ohin, PM Xanana deklara atu kontinua suspende to’o fulan Outubru 2024, maski Prezidente Republika iha opiniaun diferente.
