Home Feature Ha’u Sei La Husik Nia Liman

Ha’u Sei La Husik Nia Liman

2301
0
Inan Ferik Difisiénsia Filomena Soares ho Nia La'en Roberto da Deus, Sira rua Kaer hela liman hodi Hatudu katak sira rua nian Domin ba Malu sei lamis (foto-David)

Reportajen David da Costa

“Biar susar barak mosu, hakarak haketak ita nia domin ne’e, kaer metin ha’u nia liman hodi hasoru tentasaun, moris ne’e dal aida de’it”, liafuan husi Banda múzika infernu ne’e refleta kedas ba kazál, Filomena Soares no Roberto de Deus nia domin, iha Aldeia Palimanu Suku Fatuquero, Postu Administrativu Railaku-Ermera.

Bainhira domin nia kbi’it bolu ona, ema ida labele satan. Bainhira domin mosu iha ema na’in rua nia leet, bele iha razaun rihun ida atu husik nia hodi buka seluk, maibé nia iha razaun ida hodi mantén. Razaun mak, “ha’u hadomi nia no ha’u sei la husik nia”.

Iha dader-san malirin, ai-tahan iha Bairo Er-mata, Aldeia Palimanu, suku Fatuquero, sei buras hela iha abu-abu nia falun.

Ekipa Jornalista Media Tour husi Asosiasaun Jornalista Timor-lorosa’e (AJTL) sai mai ho ida-idak nia ekipamentu. Balun hulan kamera boot no balun lori mákina fotografia, balun hulan Tripot no tara pasta boot, hanesan atu ba funu hasoru nia inimigu.

Bainhira ami sai ho karreta ho Marka Hilux, matan-dalan husi Jecky TILOFE, sa’e nia kuda besi asu hodi halai uluk iha ami nia oin. Atu ba vizita kazál ida ne’ebé la hela dook husi fatin ne’ebé ami hela ba.

Derrepente karreta para iha laletek ida nia hun. Jornalista sira haksoit tun ho ansi hodi hakat sa’e lalais ba laletek ne’e.

Ami la’o neineik, sa’e ba dalan laletek. Jeky hein uluk ona ami iha laletek, nia hateke jornalista sira ne’ebé hakat daudauk ona ba fatin ne’ebé nia hamriik.

Hafoin ami too iha laletek, ha’u hare uma ida hamriik iha laletek ne’e ninia leten. Uma ne’e simples. Halo ho bloku hale’u, taka kaleen, uma laran fui simentu maibé la kabeer.

No ami hakat tama ba uma laran. Katuas ida, fuuk mutin no isin moreno, lori sai feto ida, husi uma laran. Feto ne’e la’o hakru’uk no nia liman ain nakdedar. Nia labele la’o mesak.

Katuas kaer met-metin inan feton nia liman hodi hakat neineik sai husi uma laran, mai tuur iha kadeira masa ida iha uma oin.

Ferik ne’e, liman ain nakdedar. Nia liman ain tós, nia labele hakat mesak, tanba ain no liman kbi’it namlaik.

Moras durante tinan 24 nia laran. Nia toba de’it ona iha nia toba fatin. Nia kaben mak sai nia kbi’it forsa hodi lori nia ba mai.

“Nia labele la’o mesak, ami mak tenke kaer nia liman hodi la’o ba mai”, nia konta tuir realidade ne’ebé nia hasoru ba jornalista sira iha nia hela fatin Palimanu Suku Fatuquero, Postu Administrativu Railaku Munisipiu Ermera.

Inan feton ne’e, nia naran Filomena Soares, tinan 51. Otas hanesan ne’e, loloos sei bele hakat mesak. Maibé moras defisiénsia fízika hatodan nia isin tomak.

Idoza fuuk mutin ne’e, hahú moras iha tinan 1.992 maibé sei bele kaer servisu uma laran tanba seidauk grave hanesan ohin loron. Husi tempu ba tempu, moras ne’ebé nian ne’e sofre boot ba beibeik ona. Maske ba halo tratamentu iha hospitál, maibé la konsege rekupera.

 “Uluk ami lori ba hospitál, maibé ladi’ak. Agora ha’u simu de’it ona”, Robertu de Deus hanoin hikas, nia esforsu ne’ebé nia halo ba nia fuan sorin.

Iha tinan 1.999, tinan ne’ebé istória moruk hahú. Tanba iha tinan ne’e duni mak nia fen, hahú tuur hakmatek ona iha uma no toba iha fatin deit, bainhira nia monu iha be-mata ida iha Gleno-Eremera

“Ami ba kuru bee iha bee-matan ida. Hafoin kilat tarutu, ha’u hakfodak no monu, halo masa atu tau bee namkari iha bee matan. Husi ne’e, ha’u nia moras ne’e grave”, laen kaben haktuir istória uluk, ne’ebé indonézia sira tiru ema iha tinan 1.999 iha Ermera

Katuas isin Moreno ne’e haktuir istória moruk ba jornalista sira ho oin muron ne’ebé reprezenta nia tristeza iha fuan.

Iha ami nia dada-lia ne’e, ha’u hateke ba ai-sama tuku, hamriik besik uma hun, manu-lin sira hananu halerik, hanesan halerik ba realidade moruk ne’ebé Roberto ho nia fen Filomena hasoru iha sira nia moris lorlor

Jornalista balun ne’ebé hamriik iha kamera nia kotuk, hahú lansa perguntas no husu ba katuas ne’ebé tuur iha kadeira leten.  “Apa hadomi amá?”. Katuas oan ne’e hatán ho fiar an katak nia hadomi nia fen.

“Ha’u hadomi nia, la iha ema seluk mak bele troka nia. Domin loloos mak, domin ne’ebé simu ema nia frakeza,” nia espera situasaun moruk ne’ebé nia hasoru.

Mane isin Moreno ne’e hateke ba kamera, hanesan nia konta hotu nia tristeza ne’ebé durante ne’e nia rai iha laran. Durante nee, la iha ema ida atu se tilun hodi rona nia istória moruk ne’e.

Hola malu kleur, maibé maromak seidauk fó prezente moris ba sira. Sira na’in rua hakiak de’it sobriña na’in 3 ne’ebé hamaluk sira nain rua iha uma.

Mane isin moreno ne’e hateke ba lalehan, dada is naruk. Hanesan nia husu ba Maromak, hodi kura lalais nia fuan sorin ne’ebé moras hela.

Maske susar barak mosu oioin, maibé la’en tau an hanesan ai-hun boot hodi satan lia-at no hotar be mosu mai hanesan anin fuik atu silu tohar fiar domin nia dikin.

“Domin ne’ebé Maromak fó, kesi iha lalehan no kesi mós iha rai. Kore iha rai, kore mós iha lalehan”, nia haktuir Maromak nia lia-fuan, atu hatudu katak nia sei la sees an husi fen nia sorin, maske ema konsola nia atu husik nia fen,” nia konta ho oin midar maibé haree husi nia matan, nia matan been nakonu hela iha nia matan.

Loloos, nia iha razaun rihun ida atu husik nia hodi buka seluk, maibé nia iha razaun ida hodi mantén iha fen nia sorin. Razaun mak, nia dehan, “ha’u hadomi nia”.

Ha’u ho Jecky (TILOFE) no Ajanu (EAMO) tuur iha baki varanda nian hodi ko’alia kona-ba moris ne’ebé hasoru. Ha’u ko’alia ba sira na’in rua oinsá hakerek notísia kona-ba ema kbi’it laek. Jecky ho Ajanu, kruza liman iha nia hirus-matan, hodi rona saida mak ha’u ko’alia. Sira na’in rua tenke rona duni tanba sira tama ha’u nia area (jornalismo). Ami komprende malu de’it.

Antes ne’e ha’u rona Jecky hodi ko’alia kona-ba maneira halo adubu iha nia fatin; ha’u kruza liman no doko ulun tanba iha tempu ne’ebá nia mak sai ha’u nia mestre.

Bainhira ba fali EAMO nia fatin, Ajanu esplika kona-ba prosesu ai-kulat, ha’u tane hanesan hodi rona to’o hotu tanba ha’u sente nia mak ha’u nia mestre hodi hanorin kona-ba maneira hakiak ai-kulat. Sira nian rua mesak joven potensiál iha Munisipiu Eremera.

Ha’u hateke ba jornalista sira, sira taka ona kamera no gravasaun. Sira entrevista hotu ona katuas ne’ebé ohin kedan sira ko’alia.

Mane Moreno ne’e nia esperansa mout ona. Nia la hein katak nia kaben sei di’ak. Maske nune’e, nia nafatin kumu metin nia liman hodi hasoru laloran saida de’it ne’ebé koko hamout bero domin ne’ebé nani iha laloran domin.

“Nia moras grave ona, halo traramentu mós la di’ak”, nia lakon esperansa.

Durante ne’e, ekipa prezidente repúblika ho parte igreja sira apoia foes. Maibé bainhira apoia hirak ne’e la mosu, nia sei ba fa’an de’it modo.

“Fós la iha, ami han ai-farina de’it hodi hein modo iha to’os boot mak ami foin fa’an”, nia esplika. Buat hotu ne’ebé nia halo, la sente kolen, tanba domin.

Maske nia moris buat hotu falta, maibé hakiak nia sobriña sira no balun sai madre no frater.

Nia fen simu ona osan ema ho defisiénsia nian. Osan nee nia uza ba sosa hahán no halo netik uma hodi satan loron manas no udan-been.

Sira na’in rua hela iha uma simples ne’e, husi tinan 1991. Família ki’ik nee sente moruk no midar moris nian, iha uma ne’e ninia tatís okos.

Roberto dehan, nia ferik-oan moras tinan naruk nia laran, maibé la hetan kadeira roda. Nia la’en mak tenke kaer nia liman hodi ba hariis fatin ne’ebé klibur domin harii.

“Ha’u la hatene ema bele apoia ka lae, tanba ema la mai hare ne’e. Ha’u husu kadeira roda mós ema la fiar ha’u”, nia esperansa namlaik. nia hatudu oin be triste.

Jornalista ida hahú lansa tan ona perguntas, amá kontente ka lae? jornalista seluk hein resposta husi ferik ne’e. Ha’u hamriik iha kotuk, kruza liman iha hirus matan, hanehan ha’u nia fuan ne’ebé fekit makas hare ferik nia kondisaun.

Ferik ne’e dehan, nia kontente tanba sei iha ema fuan boot ne’ebé hakbesik an ba sira hodi haree sira nia kondisaun moris.

“Ha’u sente kontente tanba hare joven (jornalista) futuru nasaun sira bele mai hare ha’u”, dehan Filomena Sores, hodi hateke ba jornalista sira no hamnsa ho liman ain nakdedar.

Filomena tuur iha kadeira maibé tuur estika an, hanesan nia tahan hela nia isin no liman ain ne’ebé nakdedar makas.

Nia la’en tuur iha ninia sorin, hateke ba nia fuan sorin ne’ebé haka’as an nia iis atu konta nia realidade. Nia lain kaer metin nia liman, tanba ta’uk nia fen monu husi kadeira ba rai. Haree asaun ne’ebé la’en hatudu, la’en nia domin la namkore.

Inan ferik ne’e konta, moras ne’ebé nia sofre iha kedan tinan 1997. Hahú moras uituan-uituan. Iha tinan 1999. Nia dehan, hafoin votasaun ba ukun an nian. Indonezia sira tiru halo nia hakfodak no monu too moras grave.

“Ha’u ba kuru bee, bainhira ema tiru kilat, mak ha’u hakfodak monu iha bee matan”, nia haktuir, istória tinan 20 ba kotuk.

Filomena fihir metmetin ba nia la’en ne’ebé tuur iha nia sorin hodi hatán jornalista nia pergunta.

Jornalista balun kuriozu tebes, husu tan ba inan ferik, “bainhira ama moras, apa dehan saida?”, inan ferik ne’e hatan maske moras maibé nia simu nafatin.

“Maske ha’u moras mos nia simu hau nafatin,” Inan ferik dada is naruk hodi hatan ba Jornalista nia pergunta.

Hafoin ida ne’e, ferik ne’e mos dehan, “ha’u hadomi tebes ha’u nia la’en. Maibé ha’u la hatene, karik loron ruma nia husik ha’u. Maromnak hatene”.

Bua hotu nia simu ho fuan boot, karik nia la’en kaer metin nia liman ka husik nia liman hodi fila kotuk ba buka seluk. Fizikamente, ferik ne’e la iha ona forsa atu kaer metin la’en nia liman, maibé, oras ne’e, nia fiar de’it fuan nia forsa ne’ebé kaer metin la’en nia prezensa.

Hafoin rona ferik ninia lia-fuan hirak ne’e, jornalista Dalia ho Natalia, nia matan-ben hahú sulin neineik iha nia hasan. Dalia sé nia telefone ba ferik nia ibun, maibé nia la tahan nia matan been ne’ebé sulin la para. Nia hasai ókulu hodi hamoos nia matan-been. No Natalia mós hahú dada neinik nia telefone hodi fila kotuk no hamoos nia mata-been.

“Ha’u nia matan-ben mamar ne’e mak ha’u baruk hakerek notísia hanesan ne’e (ema kbi’it laek)”, nia aprezenta nia fuan mamar mai ha’u.

Haree husi Jornalista nia matan-been ne’ebé maka sulin, hatudu katak jornalista sira nia fuan hamutuk ho ema ki’ik.

Bainhira ita hare mundu nia nakukun no naroman, ne’e signifika ita moris. Maibé ita sente ema seluk nia terus ne’e signifika ita ema. Tanba buat hotu ne’ebé moris iha mundu, la’ós hotu-hotu sente ema nia moris. Ema ne’ebé iha fuan mak bele hanoin ema seluk nia moris.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here