Reportajen Umbelina dos Reis
Portavoz Izabel Fernandes liuhosi konferensia imprensa hosi Konsellu Imprensa (KI) hateten, nu’udar instituisaun independente estadu nian neʼebé hala’o nia knaar importante sira tuir Lei Komunikasaun Sosial, artigu 44 atu garante liberdade imprensa no liberdade espresaun iha pais ne’e. Espesialmente, iha ámbitu vizita Amu Papa nian, kontinua ezerse ninia mandatu hodi garante no promove liberdade imprensa atu kanál midia no jornalista sira halo sira nia atividade jornalistika ho livre iha kontestu kobertura ba publikasaun. Presizamente estadu no entidade, hanesan polisia tenta atu respeita midia no jornalista sira nia serbisu iha terrenu.
“Atu aproveita oportunidade ida-ne’e, hakarak hato’o ba kolega jornalista no públiku katak aktu detensaun hasoru jornalista Diligente Antonieta Kartono Martins no aktu impede jornalista Susana Cardoso husi autoridade seguransa bainhira halo kobertura ba prosesu eviksaun iha Merkadu Comoro nu’udar aktu tentativa no ameasa hasoru liberdade imprensa iha Timor-Leste, nune’e nu’udar país demokrátiku aktu ne’e la merese akontese tanba jornalista sira halo hela sira ninia papėl kontrolu sosial iha pais demokratiku ida-ne’e hodi garante dezenvolvimentu país nian ne’e tuir planu no programa neʼebé iha ona.” Dehan portavoz Izabel Fernandes, ba jornalista sira liuhosi komunikadu imprensa iha salaun Konsellu Imprensa, Kuarta-feira, 04/09.
Nia hatete, aktu ida-ne’e kontra momos Konstituisaun RDTL, Artigu 40 no 41 ne’ebé garante liberdade imprensa no informasaun lolos no kredivel sein impedimentu hosi parte ne’ebé deit. Alein de ne’e, aktu seguransa nian hodi detein jornalista no hadau no estraga ekipamentu jornalista nian mós kontra Lei Komunikasaun Sosial Artigu 8, 10 ne’ebé ko’alia kona-ba liberdade imprensa, liberdade informasaun no sensura. Nune’e aktu seguransa nian ne’e mós konsidera nu’udar aktu sensura ba informasaun neʼebé tuir lolos públiku tenke hetan nu’udar direitu báziku ema nian, maibé ida-ne’e la akontese.
Atu garante sidadaun hotu-hotu nia direitu atu asesu ba informasaun, meiu komunikasaun sosial no jornalista sira tenke livre no serbisu iha ambiente ida-neʼebé seguru no hakmatek nu’udar haktuir iha Konstituisaun, Artigu 40 no 41. Liuliu, iha kontestu kobertura nian.
Iha sorin seluk, Francisco Belo hatutan, kazu ne’ebé akontese ba jornalista ne’e sira iha ona komunikasaun nune’e orsida bele halo plenaria ida hodi foti desizaun i automatikamente la admite.
“Espera orsida plenaria sei deside buat ruma, fo notifikasaun ba parte relevante sira, nune’e oinsá respeita no kolabora iha ambitu kobertura. Tanba eviksaun ne’ebé akontese horikalan ne’e la’os kategoria privadu maibé aktu interese públiku, nune’e jornalista liberdade atu halo kobertura ba kualker situasaun. Nune’e husu ba parte relevante labele bandu ka limitasaun ba jornalista nia liberdade ba kobertura iha públikasaun tuir direitu ne’ebé konsagra iha artigu 40 no 41, liu-liu ba direitu públiku bele hatene informasaun.”
Iha fatin hanesan, vitima jornalista Media One Timor, Susana Cardoso haktuir kronolojia ne’ebé akontese eviksaun iha fatin Comoro horikalan, atitude ne’ebé akontese ba nia ne’e sente hanesan presaun boot ida ba nia tanba sira halo limitasaun ba servisu jornalista nian iha nasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste.
“Momentu ne’eba ha’u kobertura fila hosi Motael no sei hatais farda no sasan kompletu, objetivu ba Comoro ne’e atu sosa modo maibé instin jornalista ne’e la’o bainhira sasan kompletu no hatais ropa jornalista nian entaun direitamente halo live streaming ba kazu eviksaun ne’e. Iha ne’eba ema sivil na’in ida mak bandu ha’u dehan labele halo video. Hafoin ha’u hakbesik an ba dehan ha’u jornalista hatais farda no sasan kompletu, hafoin sivil ne’e dehan entaun bele kontinua halo video.” Haktuir Jornalista Susana Cardoso, ba maluk Jornalista sira, iha Salaun Konsellu Imprensa.
Nia hatutan, nia hare Sekretáriu Estadu Assuntos Toponimia Organizasaun Urbana (SEATOU) no autoridade balun hamrik iha sorin entaun sira na’in rua jornalista hosi media refere tesik ba halo video ba autoridade sira ne’ebé halo atuasan ba negosiante sira. Entaun hosi PAM nian, feto ida bolu nia katak hamate tia o nia telephone nia Camara ne’e maibé nia kontinua live streaming sambil buka nia ID Card iha pasta laran, hodi hatudu katak nia jornalista.
“Tanba saida mak o suting, ha’u servisu hosi dadersan to’o kalan servisu mate an, O mai live cari keuntungan de’it. Nune’e hosi ekipa SEATOU balun foti ha’u nia telephone atu baku rahun, hafoin ha’u dehan lae, fo ha’u nia telephone mak hatudu video ba. Hafoin funsionariu SEATOU na’in ida mak dehan koñese hela ita boot nia oin, jornalista ne’e hatan, sim, ha’u nia oin ne’e merkadu, no se mak la koñese Susana Cardoso ne’e.” Haktuir Jornalista Susana Cardoso
Nune’e mos, jornalista Diligente Antonieta Kartono Martins haktuir, kazu ne’ebé akontese ba nia ne’e iha Fatuhada, sira atu han maibé ema barullu iha li’ur entaun nia sai ba autoridade halo atuasaun ba negosiante sira, maibé nia to’o fatin refere ema lori hotu tiha ona negosiante nia sasan. Ekipa SEATOU mak dasa hela rai iha loja elektronik nia oin. Nune’e modo tahan no ai-manas balun mak rai hela nia konsege hasai tiha foto.
“Ekipa SEATOU hamrik hamutuk hela ho mana ida hafoin ha’u dehan ba mana ne’e katak atu entrevista lai SEATOU, nia dehan ita boot media ka? Ha’u hatan, sim, ohhh media ami la fó entrevista, nune’e SEATOU ho nia ekipa langsung hakat ba tiha estrada sorin. Negosiante sira trata SEATOU no sira kalma tia oituan hafoin ha’u entrevista tia ida katak saida mak akontese tanba ha’u mai tarde, hafoin tia ne’e konta katak SEATOU mai foti sira nia sasan no baku rahun hotu sira nia kadeira, tiu ida mai konta tan katak sasan iha tiha ona motor leten atu fila maibé SEATOU baku rahun hotu nia sasan no hadau tiha motor nia save, motor rai hela ihabfatin refere. Negosiante sira ne’ebé sasan rahun ne’e, tia na’in ida lori lilin mean mai langsung sunu iha fatin refere.” Haktuir Jornalista Diligente Antonieta.
Nia hatutan, Polisia no Forsa Taskforce sira mai bara-barak entaun negosiante no komunidade ne’ebé nia halo entrevista ne’e ta’uk halai hotu.
“Ha’u mesak hamrik iha polisia no forsa sira nia klaran tanba sira ta’uk halai lakon hotu, negosiante sira nia modo ne’ebé estraga ne’e kuaze gerobak sanulu resin. Polisia mai hakilar no si’ak komunidade sira katak rai ne’e imi nian ka nusa imi mai sunu lilin iha ne’e? Iha ne’eba Polisia barak no hale’u hela nia, maibé Polisia na’in ida mak hateten ba nia katak mana hapus tia video ne’e, nia hatan ha’u Jornalista no fatin ne’e fatin públiku, nusa ha’u labele halo video. Nia hatan mezmu fatin públiku maibé la hetan autorizasaun ne’e labele halo video. Se jornalista hatudu to’ok kartaun? hafoin ha’u hatudu ID Card ba, nia dehan ita boot Jornalista maibé video ne’e viral ami buka mak ita boot naran Antonieta no ita boot mak tangung jawab. Ha’u hatan ba katak se video ne’e viral ha’u prontu tangu jawab tanba akontesimentu ne’e iha públiku ema liu ba liu mai haree hela nusa ema labele halo video no rekaman.
“Nune’e Polisia sira dehan tenki lori ha’u ba komandante mak ko’alia, tanba ita aproveita situasaun ne’e halo fo’er sira nia naran, sira lori ha’u ba komandante eskuadra atu identifika katak jornalista duni ka lae? Mezmu antes ne’e hatudu kartaun ona maibé sira la fiar katak jornalista. Nune’e ha’u dehan identifika bainhira halo krime. Maibé sira kontinua dehan tenki ba identifika iha Eskuadra nune’e bele komunika ho Diretor no Prezidente Asosiasaun. Se ita boot lakohi ba Eskuadra signifika ita boot halo krime desobedensia. Nune’e ha’u pasensia tuir sira ba eskuadra tanba nia lakohi sai desobedensia ba krime.” Nia hakotu.
