Bainhira Papa Francisco halo misa bo’ot iha Tasi-Tolu temi ho halo alerta ida ba sarani hotu uza liafuan “kuidadu ho lafaek, “Nia sei tata metin imi no tata metin imi nia kultura”. Hosi loron ne’e kedas liafuan “Lafaek” hetan intrepretasaun oioin. Jornalista Timor-oan ida ne’ebe akompana viajen Papa Francisco nian konsege husu konfirmasaun ba Papa Francisco no nia hatete, “Bainhira ha’u ko’alia kona-ba lafaek, ha’u hakarak ko’alia kona-ba ideia sira ne’ebé bele mai husi liur, atu harahun harmónia ne’ebé imi iha dadaun ona ne’e.”
Padre Domingos Godinho de Araujo nia hakerek iha blogu g-rtv.com (17 Setembru) intrepreta katak Papa Francisco laos deit alerta kona ba perigu fiziku maibe liliu ameasa externa, influensia kultura rai liur nian nebe oras ne’ebe dadaun presente iha moris lor-loron nian. Intrepretasaun hanesan ne’e mak dala barak mos mosu iha media sosial oioin ho referensia importante katak ema seluk ka buat seluk hosi liur sei ameasa kultura rai laran nian. Kultura rai laran iha kontextu ida ne’e refere liu ba kultura katolik, laos kultura orijin Timor nian.
Hakerek badak ida ne’e hakarak intrepreta mensajen Papa Francisco nian ho konseitu “othering” ka “seluk”. “Othering” ka “seluk” mak prosesu ida nebe individu ka grupo ida persebe ninia-an diferente hosi individu ka ho grupo seluk. Dala barak liu ema aplika “othering” ka “seluk” hodi refere ba hahalok ka intensaun negativu hosi “other” ka “seluk” nian. Hanoin ida ne’e dala barak ha-abut-an iha kontextu sosial, kultural, no politiku, hafoin manifesta iha hahalok rasismu, xenofobiku, sexism, etinicizmu.
“Othering” iha prosesu sosiolojiku involve kategorizasaun ba individu ka grupu sira nudar parte nebe diferente hosi norma sosial ne’ebe dominante. Prosesu ida ne’e dala barak uza hodi marjinaliza, exklui, halo opresaun no represaun ba “ema ka buat seluk”. Papa Francisco uza tiha ona liafuan bolu animal “lafaek” hodi hatudu ba ema/buat ne’ebe diferente ho sarani katolik sira. La iha esplikasaun tanba sa mak uza denominasaun “lafaek” maibe Papa Francisco konsidera tiha ona katak “lafaek” ne’e hosi liur/exterior. Papa Francisco mos indiretamente atu hatete katak “lafaek” nebe hosi liur ne’e ladiak tan bele harahun kultura katolik nian ho liafuan Papa Francisco nian, “harahun harmonia” ne’ebe iha ona.
Kriasaun konseitu “othering” ka “seluk” involve pensamentu mak dala barak atu marjinaliza “ema seluk ka buat seluk” bazeia ba sira nia diferensa. Ne’e bele deit tanba diferensa etnia, relijiaun, generu, ka estatuta sosio-ekonomiku. Aplika konseitu “seluk” ne’e hodi halo dikotonomia entre “ita/ami” no “sira/seluk” ka “Ita/ami katolik, sira/imi laos katolik. Dala barak liu konseitu ida aplika hodi halo distinsaun, promove identidade, exklusividade, no proteze tronu maioria. Grupo ka individu ne’ebe dala barak liu kria no aplika “othering” ne’e sempre mai hosi grupo ne’ebe bo’ot liu ka iha poder liu.
Kontextu historiku
Konseitu “othering” iha abut istoriku no hatudu nia-an tuir forma oioin iha sosiedade diferente. Historikamente, poder kolonial uza meius “othering” hodi justifika represaun no exploitasaun hosi ema rai nain sira. Purezemplu, kolonizador Europeu sira dala barak hatudu no hatete sai katak ema sira iha Afrika, Asia no Amerika rai nain sira nudar ema primitive, barbariku, no selvajen. Koalia nune’e hodi hatete ba sira nia-an nudar rasa ida as liu, matenek liu, civilizadu liu. Ho nune’e sira bele konkista ema rai nain sira. Prosesu hirak ne’e laos deit trata ema iha rai kolonia nudar ema maibe mos kria divizionizmu iha sosiedade laran, no iha nasaun barak iha Afrika, Asia, no Amerika Sul nian divizionismu ne’e sei existi to’o ohin loron.
Akontesementu bo’ot liu iha historia ema nian iha Alemanha. Iha tempu holocaust, Nazi halo propaganda hodi dehan katak ema judeu sira ne’e ladiak no laos ema. Susesu Nazi nian hodi halo prosesu “othering” ba ema judeu sira mak sai fundamentu ba forma violensia sistematiku no grave ne’ebe oho ema Miliaun 6 resin, no kria disintegrasaun sosial bo’ot.
Iha Rwanda prosesu “othering” akontese bainhira politika nain ida koalia iha Radio hodi hatete katak ema sira hosi etnia Tutsi ne’e “Cockroaches” ka Barata, no tenke oho tiha sira hotu. Saida mak akontese iha Rwanda oho ema besik Miliaun ida.
La do’ok hosi ita, Indonesia iha ukun Soeharto nian husik hela memoria metan ida. Soeharto uza politika “othering” hodi destroe ninia oponente sira, halo represaun ba sira ne’ebe iha ideolojia diferente, oho no halo tortura ba ativisita hosi movimentu sosial no politika sira mak kontra Soeharto nia ukun. Konsequensia hosi politika othering hosi Soeharto nian halo ema sira ne’ebe iha ideolojia diferente no inosente sira tenke hetan oho. Komisaun Direitus Umanus Indonesia nian halo estimasaun entre 500 Mil – Milaun 3 mak mate. Politika “othering” Soeharto nian ne’ebe dehan invazaun iha Timor-Leste hodi hapara kresimentu komunizmu iha rejiaun sudeste asiatiku mos hamate ema besik 200,000.
Pratika “othering” ne’e mos moris tiha ona iha sosiedade Timor-Leste tinan atus-ba-atus. Kolonizasaun Portugues nian aplika tiha pratika “othering” hodi halo represaun no destruisaun liu hosi dalan koloniza kultura Timor-oan sira nian. Karta aberta Josh Trindade nian ba Papa Francisco hatudu momoos oinsa Portugal ho katolik kria no aplika pratika “othering”. Iha Portuguez nia ukun Igreja Katolik Portugal nian katolisiza Timor-oan no konsidera Timor-oan sira nudar ema barbar, la civilizadu, buan, jintiu. Halo ida ne’e hodi fo konsiderasaun katak Portugal mak civilizadu liu no “maromak nia oan liu” duke Timor-oan sira. Ezemplu seluk, bainhira atu sarani labarik tenke muda naran ba naran santu-santa ne’ebe Katolik Portugal rekoinese. Se la halo nune’e sei konsidera nafatin nudar “ema seluk” ka “otherness” la halo parte iha komunidade katolik nian.
Atu ema Timor labele sai ema seluk entaun sira tenke obrigatoriamente tama iha projetu asimiliasaun. Idea asimiliasaun ne’e Portuguese halo hodi obriga Timor-oan sira adopta naran, lingua, kustumi, valores hosi estadu kolonial nian hodi abandona tiha Timor-oan sira nia kultura rasik. Projetu ida ne’e hetan duni susesu ida sustentavel tan ema barak ne’ebe moris hosi ka moris ho familia sira asimiliadu ne’e konsege hetan futuru nebe diak liu no konsege mos mantein influensia Portugues no katolik nian iha sosiedade.
Mekanizmu psikolojiku hosi “othering”
“Othering” opeasionaliza liu hosi mekanizmu psikolojiku oioin nebe reforsa liutan divizaun sosial. Mekanizmu ida mak liu hosi kria dinamiku grupo internal kontra grupo external. Grupo internal mak ema sira ne’ebe hola parte ba grupo relijiaun, kultura, etniku ne’ebe hanesan. Iha kazu analojia Papa Francisco nian, lafaek nudar kategoria grupo external, sira nebe iha kultura diferente, relijiaun diferente, etniku diferente no sira nebe hosi rai liur. Maski lafaek ne’e rasik konsidera nudar lulik iha kultura Timor nian. Dikotonomia ida ne’e haburas sensu de partense no superioridade iha internal grupo nian no marjinaliza grupo external sira.
Iha teoria identidade sosial nebe dezenvolve hosi Henri Tajfel no John Turner iha tinan 1970 nia laran koalia kona ba oinsa identidade sosial ida forma, mantein no dezenvolve. Iha teoria ida ne’e esplika katak ema individu sira konsidera sira nia-an no valoriza sira nia-an liu hosi asosiasaun ho membru grupo nian. Bainhira sira identifika sira nia an forte ka besik liu ho sira nia grupo mak sira sei konsidera membru ka ema hosi grupo external nian negativamente. Dinamiku ida ne’e bele hamosu diskriminasaun, prekonseitu, diskonfia no la fiar-malu, hametin irarkia sosial no kontribui ba haburas dis-harmonia sosial.
Konsequensia sosial hosi “othering”
Konsequensia sosial hosi “othering” sei fo impaktu sosial oioin. Fundamentalmente “othering” sei fo impaktu ba harmonia sosial liu hosi haburas hahalok fahe malu nian no konflitu. Bainhira sosiedade fahe malu liu hosi prosesu “othering” mak sei susar tebes atu atinji kumprensaun mutua no kooperasaun. Fragmentasaun ida ne’e bele manifesta ninia-an iha forma oioin, liu hosi tensaun interpersonal, diskonkordansia iha komunidade, disegualidade sistemiku no violensia.
Ezemplu importante ida hosi probabilidade impaktu hosi “othering” mak relasionamentu entre relijiaun ka grupo fiar, no grupo sosial iha sosiedade nia let. Sentimentu superior fasilmente hamosu inferiorizasaun no ida ne’e bele halo at liutan disparidade sosial no redus lalais koezaun sosial iha sosiedade ida nia laran. Superioridade grupu nian bele uza hodi justifika hahalok sira ne’ebe la los no ideas ne’ebe kontrariu ho grupo ida superior liu sei konsidera nudar ameasa.
“Othering” mos bele hatudu liu hosi hahalok exkluzaun ba grupo marjinalizadu sira. Hafoin Papa Francisco uza liafuan lafaek hodi “othering” mosu kedas komentariu negative iha media sosial no media mainstream hasoru membru grupo LGBTIQ sira, no mos hasoru organizasaun sira mak luta ba egualdiade no direitus umanus. Komentariu negative hirak ne’e fo atensaun liliu ba “others” ka sira seluk nia existensia nudar ameasa ba seguransa no valores kulturais. Hahalok “othering” ne’e laos deit fo efeitu ba sira ne’ebe mak sai alvu maibe mos sei halo fraku liutan diversidade sosial mak existe ona, no nega benefisiu hosi diversidade no inkluzaun. Bainhira othering sai demaziadu bele hamoris fali hanoin extremu sira no haburas liutan movimentu sosial hodi luta kontra kultura superior sira.
