Hakerek nain Higino Guterres
Dalabarak ita nia komprensaun halo investigasaun no kaer korruptór sira hodi hatama ba prijaun mak parte kritiku liu atu kombate korrupsaun. Ita hanoin katak asaun ne’e mak efetivu liu. Dalaruma ita sente katak, ida ne’e mak lori justisa no ida ne’e mak ita nia vitória.
Persepsaun no lógika sira hanesan ne’ebá iha rasosiniu hotu, soke kompletamente hanoin sira hanesan ne’e ita presiza koriji mós. Tanba iha realidade, hanoin no lógika sira hanesan ne’eba ne’e mós kontinua kontribui ba Estadu ne’e sofre prejuiju naruk, la ajuda Estadu atu iha estratejia kombate korrupsaun ho efetivu hahú agora.
Ita tenke hanoin hodi husik ona pensamentu sira kona-ba hatama ema ba prijaun, no loke ona ita nia orijonte ida luan katak, di’ak liu ita fó énfaze ba asaun prevensaun antes, duke investiga hodi prosesa ema hatama ba prijaun. Ida ne’e la signifika katak asaun investigasaun, akuzasaun, kondenasaun hodi hatama ema ba prijaun la importante. Importante hotu, soke medida ida ne’e ita tenke konsidera nu’udar opsaun ikus liu ona, la’os prinsipál.
Tanba sá? Tanba kazu korrupsaun ne’ebé ita investiga lori to’o prosesu tribunál ne’e, Estadu tenke gasta rekursu barak. Iha kontekstu ne’e, ita la lori de’it korruptór ida hatama ba prijaun, maibé iha sorin seluk, ita gasta osan lubuk ida hodi lori ema ba iha prijaun.
Ita imajina to’ok. Korruptór ida na’ok osan 6,000 dólar. Depois, Estadu gasta 10,000 dólar hodi investiga, prosesa no lori nia ba tribunál. Katak, ita gasta osan sira ne’e (10,000) hodi selu investigadór, prokurador no juis sira hodi prosesa kazu, inklui gasta ba perdiem, sosa transporte, sosa mina no osan administrasaun ne’ebé ho volume boot ba kazu ki’ik ida (6,000) hanesan ne’eba. Pergunta simples! Ita salva osan Estadu ka ita kontribui ba prejuiju Estadu?
Ita imajina tan to’ok. Se ita prosesa koruptor ida halo lakon osan Estadu ho montante 6,000 hanesan ne’ebá, ita investiga lori to’o tribunál ho montante 10,000, depois desizaun tribunál tun mai dehan absolve. Estadu lakon hira fali? Imajina: Estadu lakon ona 6,000 husi ema ne’ebé ita investiga, depois ita kontrinbui gasta tan 10,000. Kuitadu, estadu la’os treble winner, maibe sofre hattrick fali.
Ita imajina pelu kontrariu fali to’ok. Sé kazu la absolve, konsege hatama ema ba prijaun. Serake ita susesu? Resposta simples: Lae. Justru Estadu falla no gastus liu-tan. Katak, Estadu sei kontinua gastu osan ba harii prijaun, selu guarda prijoneiru sira, fó han, fó hemu no fó hariis koruptór sira lorloron. Ita la imajina katak, korruptór ne’ebé halo lakon rekursu Estadu nian, tama prijaun ita tenke hasai tan osan Estadu hodi sustenta nia moris lorloron.
Ita haree kle’an liu-tan to’ok. Imajina! Ema ne’ebé ita hatama ba prijaun, Estadu investe hira ba nia iha tempu naruk nia laran? Hahú husi ki’ik kedan, eskola to’o universidade, depois tama servisu hetan formasaun oioin no hetan tan esperiensia no koñesimentu barak iha servisu fatin. Estadu investe tiha rekursu boot hanesan ne’e, depois ikus mai la kontribui ba rai ne’e, ita lori tiha fali nia ba prijaun.
Ita mós bele haree iha kontekstu sosiál nian. Imajina to’ok. Bainhira ema ida ita husik nia halo sala, ita hatama nia ba prijaun. Oinsa ema ne’e nia familia hetan sofrimentu no prejuiju? Oan sira bele lakon oportunidade ba eskola, feen ka laen luta mesak-mesak ba sira nia moris, no stigma sosiál oioin hasoru sira. Ha’u nia belun ida pernah dehan nune’e: “ida ne’e la’os de’it ona problema legál no ekonómiku, maibé problema sosiál mós”.
Agora pergunta ba ita mak ne’e: Ita hakarak kontinua husik ema halo korrupsaun, hafoin ita hatan ho investigasaun, akuzasaun no kondenasaun liu-husi gastu boot no prejuízu boot sira ita ko’alia iha leten ne’e ka? Ka ita tenke prevene antes, liu-husi asaun edukasaun hodi konsensializa ema hadi’a ema nia integridade no hadi’a sistema jestaun no kontrolu sira administrasaun públika nian hodi taka dalan ba korrupsaun?
Belun ida dehan: “Susesu halakon korrupsaun la signifika, ita tenke hatama ema barak ba prijaun. Justru susesu ne’e, bainhira la iha ema ida mak tama prijaun”. Ne’e atu dehan ba ita katak, prevene antes di’ak liu, duke hatama ema ba prijaun lori tan prejuiju boot ba Estadu.
Ha’u sei relembra legalista ida afirma nia pozisaun ida dehan katak, “ita husik ba krime ne’e akontese, depois ita halo investigasaun, akuza no kondena nia ba tribunál. Hafoin ne’e mak ita halo asaun prevensaun ba nia iha prijaun laran hodi hanorin nia sai ema ne’ebé moris ho integridade”. Ha’u hanoin, perspetiva ida hanesan ne’e nunka ajuda ita nia rain ne’ebé rekursu oituan de’it atu jere ho di’ak ba sustenta rai ida ne’e.
Ema ne’ebé mai ho lójika legalista konservativu hanesan ne’eba nein ajuda ita nia Estadu. Sira hakarak krime akontese para kria servisu ba sira nia-an: sai investigadór, sai prokuradór advogadu, defensór públiku, no sai juis. Belun ida dehan: “Nasaun ne’ebé nia investigadór, prokuradór, advogadu, defensór públiku, no juis no lei barak liu, nasaun ne’e seidauk libertadu”. Entaun, ba ita tenke luta ba konsensializasaun no hadi’a sistema, para kombate hanoin koruptu sira hanesan ne’eba, nune’e ita libertadu.
Ita tenke mai ho teze ida katak, di’ak liu ita prevene antes. Hadi’a sistema administrasaun ne’ebé transparante no akuntavel. Eduka antes ita nia ema atu la’os de’it iha koñesimentu no esperiensia atu jere rekursu Estadu, maibé sira iha integridade aas atu jere rekursu Estadu nian ho loloos no justu. Nune’e mós enkoraja ita nia ema atu brani halo kontrolu rigór ba rekursu Estadu, jere tuir regra no justisa.
