Home Uncategorized Taur: Tempu Agora Jornalista nia Vida Iha Perigu Laran Lalika Tauk, Brani...

Taur: Tempu Agora Jornalista nia Vida Iha Perigu Laran Lalika Tauk, Brani Koalia Maibe Fo Sai Informasaun Los

702
0
Eiz Primeiru Ministru Taur Matan Ruak. [Foto: Zevonia | 08.10.2024]

Reportazen Zevonia Vieira

“kadaves imi nia vida iha perigu nia laran, mesmu hanesan ne’e lalika tauk. Jornalista tenke brani, hateke matan laran no koalia. Jornalista hanesan nati, imi fila an hanesan nati, halo ema kalan la toba”, Taur Matan Ruak

Iha ámbitu loron liberdade imprensa ba daruak nian, ne’ebe monu iha loron 16 Outubru, Konsellu Imprensa hahu lansa feira foto jurnalismu, iha loron 8 Outubru hodi hasae públiku nia konesementu, hodi valoriza kontribuisaun jornalista no media iha prosesu luta ba ukun rasik an.

Liuhusi diskursu Eiz Premeiru Ministru, Taur Matan Ruak iha edifísiu Konsellu Imprensa, loron 8/10 hato’o nia intervensaun katak, Timor nia luta ba libertasaun, luta kontra rezemi. Nasaun sira iha mundu normalmente sira prega demokrasia no direitu umanus.

Taur Matan Ruak dehan “kuandu to autura sira hanesan ne’e, sira defende liu sira nian interese, tanba ne’e ba ita nasaun ne’ebe kiik, povu ne’ebe kiik, ne’ebe hakarak hetan ita nia independénsia, ita nia lian nunka sae, ema la hatene saida mak ita sei hetan iha ita nia rain, no iha tempu ne’eba versaun ne’ebe Indonesia fo sai, ne’e mak versaun los”.

Nia relembra fila fali akontesementu 12 Novembru 1991, joven sira mate sai famouzu liu fali tanba jornalista sira nia papel. Nia dehan kuandu ema bafa ita, kuandu ema hanehan ita, kuandu ema ataka ita, ita nia vontade to’o ita nia lian sai ne’e boot liu. Se mak bele autura ita nia lian? Iha tinan 1983, ita nia karta sira sai, ita nia dokumentus sira sai, fotografia barak sai.

Jill Jollife jornalista Australiana ne’ebe hasoru ho Taur Matan Ruak iha ai-laran tempu ne’eba, hodi hakerek istória konaba Falintil sira nia luta ba rai ida ne’e, Taur haktuir katak uluk funu iha Ai-laran mundo lá hatene ha’u, ho ha’u nia soldado sira iha ne’ebá, Jornalista sira mak fahe informasaun, tanba ne’e uluk Ha’u hakerek ba Jill Jollif hateten «𝐂𝐨𝐧𝐭𝐚 𝐚 𝐜𝐚𝐝𝐚 𝐮𝐦 𝐞 𝐭𝐨𝐝𝐨𝐬; 𝐎 𝐪𝐮𝐞 𝐯𝐢𝐮 𝐞 𝐨𝐢𝐯𝐢𝐮; 𝐏𝐚𝐫𝐚 𝐜𝙖𝙙𝙖 𝙖𝙢𝙞𝙜𝙤 𝙦𝙪𝙚 𝙫𝙤𝙘ê 𝙘𝙤𝙣𝙦𝙪𝙞𝙨𝙩𝙖 é 𝙢𝙚𝙣𝙤𝙨 𝙞𝙣𝙞𝙢𝙞𝙜𝙤 𝙥𝙖𝙧𝙖 𝙢𝙞𝙢!” ne’e ha’u hakerek ba nia ho laran tomak ho profundo konsensia ba papel jornalista nian».

Eiz Prezidente Republika ne’e mos fo hanoin katak iha tinan 1980 laiha informasaun ida konaba Timor, kuandu iha radio koalia konaba Timor-Leste, soldadu hotu haksoit ho kontente, no iha tinan 1990 informasaun sira nee sai normal tiha, maibe ne’e tanba papel jornalista sira nian.  Hahu husi matebian Jill Jollife, Max Sthal, no seluk sira ne’ebe sei moris, komesa fo sai informasaun makaas liu konaba asaun Indonesia nian mai Timor, informasaun ba mundu forte liutan, mundu konese ita nia kazu, konese sofrementu ne’ebe ita iha.

“Ami iha Ailaran, oras tuku 6:00 rona Radio Australia, oras tuku 7:00 rona BBC, oras tuku 8:00 BBC Bahasa Indonesia, oras tuku 9:00 rona fila fali bahasa Indonesia, oras tuku 13:30 rona Voice de America, iha oras tuku 14:00 Voice de Angola. Ami kalan kuaze la toba, rona deit radio koalia konaba Timor.  Entaun papel jornalista nian iha momentu ne’eba fundamental los”, dehan Taur

Nia haktuir memoria ne’ebe sei lembra iha tempu ne’eba, iha jornalista estranjeiru nain rua iha tinan 1998, sira mai hela ho ami iha ai-laran semana rua, hodi hare ami nia moris, lao ho ami to ain sira kanek hotu, liu mota soldadu sira hulan deit, ema hotu koidadu sira, para sira fila lori fali fotografia no informasaun fo ba mundu, tanba ita mesak, ita nia lian la to’o no ema la rona.

Iha tinan 1996, jornalista estranjeiru ida ho jornalista Jose Belo Taraleu ba hasoru ami, nia hakarak filma konaba kombate, maibe nia tauk. Nia dehan hanesan ne’e “Komandaten diak liu imi fahe malu ba grupu rua, ida halo an hanesan Falintil, ida halo an hanesan tentara, imi tiru malu bosok, hau hasai deit. Hau dehan ba nia lae, tanba se ami halo hanesan ne’e aban bainrua funu hotu, ema dehan ami bosokten, ne’ebe ita ba tiru malu agora”.

Hosi istória ne’e Taur haforsa liután katak papel jornalista ne’e importante, tanba ita boot sira laiha mosaun, dalaruma ita boot sira sente ki’ik iha ema boot sira nia leet, maibe imi nia lian nee kro’at liu. Ambiente situasaun uluk ho agora la hanesan. Taur hateten tempu agora dezafiu boot tebes, tanba imi bele foti ami, mais imi mos bele oho ema nia kredibilidade, oho ema nia karakter. Se imi la koidadu hasai informasaun ne’ebe la los.

“Liberdade espresaun ne’e importante los, maibe iha mos direitu balun ne’ebe proteje husi lei, tanba ne’e hau enkoraja para imi kontinua brani, mais antes imi nian nutisia ka informasaun sira kuandu sai, favor ida reve halo didiak katak ida ne’e tebes, los no la bosok”, dehan Taur Matan Ruak ba jornalista sira.

Taur hato’o lia menon ba jornalista sira katak, imi nia papel eduka no fo informasaun los, tanba ne’e kontinua esforsu imi nia an, mesmu ita hatene ohin loron iha mundu kadaves jornalista mate, iha Palestina no iha fatin seluk, jornalista sira sakrifika sira nia vida para fo sai nutisia, dalabarak ema lakohi jornalista, tanba jornalista enkomoda.

“Kadaves fatin ne’ebe jornalista enkomoda, kadaves imi nia vida iha perigu nia laran, mesmu hanesan ne’e lalika tauk. Jornalista tenke brani, hateke matan laran no koalia. Jornalista hanesan nati, imi fila an hanesan nati, halo ema kalan la toba”, Taur konklui

Dadus jornalista sira ne’ebé halao entrevista ho Xefe Estadu Maior FALINTIL, Taur Matan Ruak iha tempu Rezisténsia:

Iha tempu funu Jornalista estranjeiru ba hasoru Xefe Estadu Maior Falintil Taur Matan Ruak ho nia soldadu sira. [Foto: Doc. Estadu]

Entrevista Jornalista Dominic Rotheroe ho Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak ho Sub Xefe Estadu Maior FALINTIL, David Alex iha loron 18 fulan-agostu, tinan 1996 produz ba film “BLOCKADE” (Kombate Asalaitula) hosi Jornalista Jill Jollife no públika iha RTP. https://ucpages.uc.pt/collections/max-stahl-1ed8d64822f4eccd/20years/items/blockade-with-the-falintil-ambush-at-larigutu/

Entrevista Jornalista Japonezes, Koyama “Mau Funu” ho Xefe Estadu Maior FALINTIL, Taur Matan Ruak iha Foho Mundo Perdido, Ossu, iha loron 17 fulan-janeiru, tinan 1997

Entrevista Jornalista Chantal Abouchar no Mathew Carney hosi Televizaun Austrália ho Xefe Estadu Maior FALINTIL, Taur Matan Ruak iha fulan-marsu, tinan 1997.

Jornalista nain rua ne’emak halo filme kona-ba moris Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak ho Sub Xefe Estadu Maior FALINTIL, David Alex iha abrigu ida naran AIDAK HUN besik Zona Baukau, iha fulan-marsu, tinan 1997.

Entrevista Jornalista Sophie Barry no Philip Blenkinsop ho Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak iha Tinan 1998 delega hosi Jornalista Jill Jollief.

Entrevista Jornalista Tosi hosi Média Japaun ho Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak iha Bekora iha Tinan 1998

Entrevista Jornalista John Martinkus ho Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak iha Tinan 1998 http://www.etan.org/et2002b/may/19-25/20ruak.htm

Youtube: https://youtu.be/eEBq_cktKQY?si=Xre84Ld09JHAq5pb

Entrevista Jornalista Média Japaun, Jornal Maninchi Shimbun TVBS TV Japaun akompanha hosi Jornalista Suara Timor-Timur (STT), João Barreto no Santina de Araújo ho Xefe Estadu Maior FALINTIL, Taur Matan Ruak iha tinan 1999, iha Kaurtel Jerál FALINTIL, Uai Mori.

Kobertura Fotografer Senior Jornalista Eddy Hasby hosi Jornal KOMPAS Indonézia ba atividades Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak iha Seremónia Loron FALINTIL 20 de Agostu 1999 iha Kaurtel Jerál FALINTIL, Uai Mori, ne’ebé halo ba Livru ho Titlu “TIMOR TIMUR SATU MENIT TERAKHIR, CATATAN SEORANG WARTAWAN.”

Kobertura Jornalista Rien Kuntari hosi Jornal KOMPAS Indonézia ho Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak iha loron 10 fulan-agostu, tinan 1999, iha Kaurtel Jerál FALINTIL, Uai Mori.

ai iha Biblioteka KOMNAS HAM Indonézia:  https://perpustakaan.komnasham.go.id/opackomnas/index.php?p=show_detail&id=11216&keywords=

Publika iha TATOLI: https://tatoli.tl/2019/07/29/rai-hun-mutin-sae-daudaun-ona-xiv/

Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak hasoru malu ho Jornalista East Timor 1999: Jude Conway no Andrew McNaughtan iha tinan 1999, Kaurtel Jerál FALINTIL, Uai Mori.

Agus Mulyawan hosi Press Ázia baze iha Tokyo halao kobertura ba Xefe Estadu Maior FALINTIL Taur Matan Ruak iha iha tinan 1999, Kaurtel Jerál FALINTIL, Uai Mori.

https://www.facebook.com/share/r/E6vnvMNSoHw7fuiZ
Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here