Reportajen Silvino & Juvinal
“Ha’u dehan ba polisia bele lori kilat mai tiru ha’u se hau mak hatene tetun karik hau trata imi too at. Tanba dalaruma mane sira sai hotu ba servisu mak mota Tono sa’e ami feto mak sempre sai vitima no ami mesak ami halai arbiru”. Rosa
Dalabarak kuandu udan boot komunidade sempre sunu lilin iha fatin ne’ebe estadu dudu ona ne’e, tanba fatin ne’e mos uluk sira nia avo moris fatin no fatin protezida hodi halo ritual lulik maibe agora dudu nune’e atividade ritual sira labele halo
“Ha’u dehan ba polisia bele lori kilat mai tiru ha’u se hau mak hatene tetun karik hau trata imi too at. Tanba dalaruma mane sira sai hotu ba servisu mak mota Tono sa’e ami feto mak sempre sai vitima no ami mesak ami halai arbiru hodi salva an”, dehan komunidade Rosa Corbafo iha Aldeia Ume-Noah suku Cunha postu-administrativu Pante Macasar, 18/2024”
Komunidade ne’e dehan mane sira iha mak mota sae karik hiit sasan muda ba mai uma monu karik sira bele sobu. Nune’e mota para ona mak sira bele fila ba foti fali sira nia sasan.
“Mota Tono ne’e akontese beibeik ona ema barak hatene bainhira nakonu lori ita nia animal manu, fahi mota lori hotu ita nia uma mos mota tama hotu, Rosa informa”
Komunidade iha Tono ho Rede ba Rai observa moto Tono ne’ebe fo risku ba sira. [Foto: Juvinal | 18.10.2024]
Komunidade sira mos sein konhesementu husi autoridade lokal mak dudu hahu husi (kantor desa) nia okos mak dudu sae mai de’it sira lahatene.
“Xefe suku mai ha’u dehan ba uluk ami vota ita ne’e servisu hamutuk ami komunidade ka ida ne’e ami nia ezizensia imi xefe suku labele tau matan ba ami ne’e” Rosa informa
Rosa haktuir xefe suku hateten ba nia fatin ne’e hamos hodi halo atividade motor croos no halai taru, atu nune’e komunidade sira halo bisnis kiik iha ne’e karik eventu ruma bele hetan rendimentu
“Liu loron rua ami hasoru malu duni hodi koalia kona ba asuntu ida ne’e duni, ami hato’o de’it ita nia autoridade la responde diak ho sira, liuliu xefe suku ho kabu sira nia xefe aldeia, lia nain sira ho autoridade mak hatudu fatin ne’e”.
Inan idoza ne’e ho lian makas nia hasoru xefe suku katak atu dudu rai protezida ne’ebe hodi salva mota ne’e, sira lakhoi fatin ne’e hodi halo atividede ba tanba suru tetuk ne’e mota sei ameasa sobu sira nia uma tanba barazen ne’e iha mos labele satan tanba mota boot.
“Ami proteze ai-horis ne’ebe mak iha labele tesi labele estraga no ami kuda ai-jati, ai-kameli hodi salva mota ne’e ami uja de’it hodi hodi fo han fahi, halo karau nia luhan. Ami lakhoi ema uja rai ne’e naran de’it ema suru rai henek tula fatuk mos sira lakhoi ami proteze ida ne’e”
Iha fatin hanesan komunidade Gonsalo Vraz informa sira tinan rua nulu resin ema ida la halo toos iha fatin ne’ebe governu dudu tetuk tiha ne’e. Tanba sira hatene mota ne’e ameasa ba sira nia vida no uma kain sira ne’ebe hela besik mota ninin
“Ha’u hasoru sira esplika mai hau katak ‘ami hamoos ida ne’e governu nia hanoin ami sei tau fali barazen iha ne’eba hosi satan mota laran ne’eba para proteze fatin ne’e’ mais ha’u hatan bainhira mak imi halo tanba fatin ne’e imi hamoos tiha ona agora udan mos besik tun mai ona”
Relasiona ho komunidade nia preukupasaun barazen ne’e iha mos funsionariu balun apoiu tanba barazen mak importante hodi bele salva komunidade sira, nune’e mos sekretariu administrasaun dehan povu nia lian governu mos tenke rona
“Ami povu kiik ne’e hato’o deit atu tetu ka foti desisaun ne’e autoridade mak tenke foti, ami rekomenda katak fatin ne’e tenke husik ho razaun ami atu uja fatin ne’e fo han animal hanesan fahi, karau para ami proteze fatin ne’e labele fo ameasa mai ami nia moris”.
Rekomendasaun ikus komunidade sira husu ba Rede ba Rai hanesan advogadu sira ba ona poder tomak entrega ona ba iha advogadu sira asina ona, atu ba prosesu legal nian sira prontu para atu ba sira iha oin advogadu sira iha kotuk, komunidade sira hein bainhira prosesu ne’e ba oin advogadu dehan sira prontu ba. Aleinde fatin ne’ebe dadaun governu prepara ba atividade motor cross no halai taru kuda refere komunidade la kontra governu maibe tenke eziste povu no koordena didiak ho povu.
Iha fatin hanesan Koordenadór Nasionál Rede ba Rai (RbR) Pedrito Vieira, tuir lei ne’ebé estabelese ona katak kualker se de’it tantu entidade estadu hotu labele book rai ne’ebé ho estatuto area protejida nune’e tuir lei governu RAEOA kontra tiha ona, nune’e iha tempu kleur ona komunidade uza rai refere ba atividade buka moris hanesan hakiak animál ho mós uza ba atividade kultural nian.
“Ha’u ko’alia ona ho liurai Antonio rai ne’e iha dokumentu area protejida, ne’e governu mós labele mai book ona komunidade sira buka du’ut ba animál ne’e di’ak hela, tanba ita nia estadu ne’e sei susar hela, tanba sira mai dudu hotu ona ahi ne’ebé bele satan mota ne’e sira dudu hotu ona ne’e sei ameasa boot ba komunidade iha tempu udan” dehan koordenadór RbR iha ambitu dialogu ho komunidade sira iha Ume-noah, Cunha, (18/10).
Udan boot uma kain 40 resin mak bele afeita ba rai ne’ebe governu suru halo tetuk iha mota Tono nia ninin area ume-noah hodi prepara ba eventu motor cross no halai taru kuda.
