Reportajen Juvinal Cabral
“Ita boot sira halo parte iha ekonomia, halo parte historia agrikultura iha ita nia rai, ne’e mak hateten de’it ba ministru favor kuandu ita fila ba konsellu ministru ko’alia ba apa Xanana keta haluha tau orsamentu di’ak ba kafe para ajuda ita nia komunidade sira halo reabilitasaun kafe” dehan Prezidente Republika Jose Ramos Horta iha festival kafe Timor, iha Platinum Cineplex, Timor Plaza 20/11.
Xefe estadu dehan aban Primeiro Ministru sei ko’alia ho nia, sira enkontru nia sei hateten ba apa Xanana favor tau orsamentu seriu di’ak ba kafe labele oituan-oituan nune’e enkoraja para aumenta produsaun kafe ne’ebe ho kualidade.
“Kafe ita nia kultura, ita nia identidade kafe halo parte ona halo historia kultura identidade Timor nian ita lakon kafe hanesan lakon mos klamar ida ne’e duni labele lakon” dehan PR
Prezidente Republika haktuir aleinde ne’e 30 mil familias mak depende ba ida ne’e, uluk kedas iha nia mandatu primeiro nu’udar prezidente nia hahu tiha ona kampanha ba reabilitasaun kafe mais osan labarak
“Se mak fo osan uituan ha’u?Principe Albert husi Monaco, Liurai Monaco mak fo mais ladun barak 40 mil euros i ami hahu reabilitasaun besik Era-ulu ne’eba, esxperensia pilotu ida ne’e orsamentu ke la mai husi governu”
Prezidente Horta fo parabens ba autor ida ne’ebe halo filme ne’e di’ak tebes, bem feitu maibe nia hateten negosiu kafe ne’e komplikadu agora ho Clemmensen, temperatura sa’e mudansa klimatika ne’e bele afeta ba agrikultura sira
“Ha’u sempre defende fundu espesial governu bolu fundu do cafe ne’e hanesan fundu petrolifero, fundu kafe nee para apoia primeiru programa estratejia reabilitasaun kafe i plantasaun foun aumenta ba iha kafe nian, Ida fali defende folin kafe tun iha merkadu internasional tanba saida mak tun. Folin tun tanba Brazil, Vietnam nia produsaun tinan ne’e di’ak tebe-tebes ne’e normal, hanesan mina kuandu iha merkadu internasional barak demais, folin mina tun hanesan produtor boot Arabia saudita, Russia sira halo saida? Sira hatun produsaun para provoka folin mina sa’e” PR kompara
Prezidente dehan Timor lae kuandu folin kafe tun ba produsaun boot Brazil, Vietnam rai boot seluk ne’e governu interven para ajuda produtor sira, kuandu folin tun governu tau osan uituan para sira labele sofre liu. Tanba maioria produtor ki’ik se lahalo ida ne’e tinan bailoron kafe nain sira sei kiak nafatin.
Durante mandatu Prezidente nia viagem ba rai liur sempre halo kampanha ka promosaun ba kafe Timor mak diak liu.
“Ha’u haree kafe ne’e tinan uluk la hanesan video iha kafe laran ne’eba, ita sei hamoos ke’e rai tau ba kafe hun, aruma du’ut sira tau ba depois tesi kafe sanak sira tuan, kado tutun sira ne’ebe naruk liu la fo fuan ne’e agora ita sente katak iha mudansa ne’e” dehan kafekultora Alda Soares husi munisipiu Ermera Posto-Administrativu Letefoho iha Platinum Cineplex, Timor Plaza 20/11.
Liuhusi atividade rejuvenasaun no reabilitasaun kafe ne’e fo mudansa duni ba Alda tanba uluk ku’u kafe bote ne’e nanotak de’it mais tempu agora di’ak uituan sira servisu grupu kuandu ku’u hun ida de’it bote ida nakonu
“Dezafiu ne’ebe ha’u hasoru mak presiza katana, besi, karau dikur no kado ne’e ami hola rasik ne’e mak hanesan iha video ne’e” Alda informa
Nune’e mos kafekultor Agusto Martins de Jesus husi munisipiu Aileu haktuir nia to’os iha mudansa tebes tanba kafe funan barak no buras fali hodi fo fuan barak
“Ha’u sente katak iha ha’u nia to’os mudansa tebe-tebes tanba ita labele lakon vontade ho momentu ida ne’e ita mos espresa katak kafe ne’ebe ita kafe ne’ebe ita tesi laos dehan fo impaktu katak atu mate, nia iha produsaun ne’ebe di’ak, kualidade mos di’ak”
To’os nain ne’e esplika atividade reabilitasaun kafe ne’e mudansa tanba halo komparasaun tesi ida aas liu ne’e ema ho defisiensia sira bele ku’u hanesan iha video ne’ebe hatudu ona katak defisiensia sira bele ku’u di’ak tanba badak, nune’e rezultadu di’ak la hanesan tempu uluk seidauk tesi.
“Motivasaun ida ne’e ami mos kontenti oituan ami mos bele enkoraja hela inan aman sira hirak ne’ebe idade ona utiliza kafe ho kuidadu diak”
To’os nain ne’e rekomenda katak labele duvidas tesi kafe hun boot ne’e la fuan ona, ne’ebe iha hanoin tesi de’it labele hanoin barak no la mate nia aumenta produsaun kafe, aumenta mos kafe ne’ebe jerasaun foun. Duke husik hela hun aas ku’u mos han tempu mak foin nakonu bote ida keta triste katak tesi kafe ne’e mate no modelu tesi tenke haliis atu nune’e fuan tebar todan karik keta nakles ka tohar kafe kuandu tesi aumenta buras ba beibeik.
Parseria ho Asosiasaun Café Timor (ACT), Market Development Facility (MDF) Timor-Leste organiza eventu ida ba lansamentu vídeo ‘Dalan ba Rejuvenasaun Kafé’ hanesan parte ida husi atividade Festivál Kafé Timor ne’ebé foka liu ba esperiénsia toos na’in sira nian hodi reabilita kafé no oinsá ida ne’e hadi’ak sira nia moris. Objetivu husi vídeo ida ne’e mak atu
enkoraja toos na’in sira seluk adapta prátika rejuvenasaun kafé no fó benefísiu ba toos kafé.
