Reportajen Filomena da Conceicao
Manuel Ximenes Tinan 83 husi Aldeia Saraida, Suku Baguia, Postu Administrativu Quelicai, Munisipiu Baucau, sente laran triste, tanba lakon ona nia direitu nu’udar idozu durante tinan 2 ho balun.
“Oras ne’e dadaun ha’u sente triste, tanba buat ne’ebe ha’u garantia lakon derepente iha dalan klaran, no ha’u la simu osan ba dala 7 ona, ida ne’e ha’u sente triste teb-tebes tanba ha’u lakon ona ha’u nia etu bikan ida, tanba ha’u idade hanesan ne’e, ha’u forsa laiha atu halo toos no Natar”, hateten Manuel ba Neomentin iha ninia hela Fatin Saraida, Segunda 7/04.
Manuel haktuir Katak, Nia hahu simu idozu ho tinan 60 tuir kriteria governu nian ne’ebe fo sai, maibé iha tinan 2023 nia la konsege simu osan idozu hanesan ho ninia maluk idozu sira seluk tanba naran lakon.
“Ha’u simu idozu ne’e iha tinan 20 resin ona, maibé ha’u mos lahatene faillansu iha ne’ebe derepente ha’u nia naran lakon, no ha’u la simu osan ba dala 7 ona, hau matan labele haree moos, no ha’u mos la hatene lee no hakrerek, too ikus sira dehan ha’u nia naran lakon, ha’u pasiensia tuur iha uma deit, hodi hein deit bainhira mak destinu ne’e too mai”, ho oin triste Maunuel konta ba Neomentin.
Manuel hanesan Aman faluk ida ne’ebe hela iha Aldeia Saraida hamutuk ho oan feto ida ne’ebe ho kondisaun difisiensia fizika, nune’e Manuel nia moris nu’udar agrikultor, maibé ho idade ne’ebe avansadu ona, durante ne’e, Manuel dependente loos deit ba osan idozo nian hodi hatutan moris.
“Durante ne’e, ha’u moris dependente deit ba osan idozu ne’e, tanba ha’u laiha oan mane hodi garantia, ha’u iha de’it oan feto ida, maibé labele garantia ho diak tanba nia mos moras difisiensia fizika, nune’e, nia simu osan difisiensia nia mak ami rua uza ida ne’e hodi han hemu, sorte estadu bele tau matan se lae ami la hatene hodi lori saida atu hatutan moris ne’e”, Nia esplika ba Neon
Nia esplika liu tan “Foin lalais ha’u nia maluk idozu sira simu osan, entaun ha’u dader hader tuku 6 madrugada, no uza ha’u nia ai-tonka konsege lao oras 3 mak foin too iha estrada boot, hodi sae kareta maibé too iha sede suku, xefe suku dehan ha’u nia naran sei sala nune’e ha’u labele simu osan, ha’u pasiensia fila ho liman mamuk”.
Nia husu, liuhusi media ida ne’e, hakarak hato’o ba nain ulun sira ne’ebe trata asuntu ne’e favor ida “bele tau matan mai ha’u, tanba liuhusi osan idozu ne’e mak ha’u bele han hemu, tanba forsa laiha atu servisu”.
Hatan ba problema ne’e Xefe Aldeia Saraida, Suku Baguia Postu Administrativu Quelicai Munisipiu Baucau, Afoso Alves, haktuir, Manuel Ximenes la simu osan idozu nian durante tinan 2 ho balun, tanba fasilitator ne’ebe fahe osan mak fo sala numeru konta bankaria Manuel nian, hodi troka fali ba Idozo Manuel Ximenes seluk ne’ebe lakon vida ona.
“Kestaun problema ba idozu Manuel Ximenes nian ne’ebe la simu nia osan, tanba iha 2021 nia simu hela ninia osan maibé sira ne’ebe toma konta hodi fahe osan ba sira maka fó sala rekening Manuel Ximenes nian hodi troka Manuel ida seluk ne’ebe matebian tiha ona, tanba ne’e mak ema taka tiha fali nia Osan”, Afonso esplika ba Neomentin.
Nune’e hanesan n autoridade lokal hato’o ona kestaun ne’e, ba servisu sosial sira iha suku, no sosial sira iha suku ba komfirma ona iha sosial Munisípiu, maibé idozu Manuel Ximenes refere naran laiha nafatin.
“Iha 2024 hau lori ninia dokumentus hotu ba to’o iha sosial Munisípiu, maibe sosial munisipiu hateten katak fo sala rekening no taka fali ba mate nia, no mate nian mak loke fali, ho nune’e hadia tiha ona, maibé Faillansu oituan husi servisu sosial sira iha suku, tanba la komfirma tuir Idozu nia deklarasaun, tanba ne’e mak foin lalais la simu nafatin”, Xefe Aldeira hatutan.
Nu’udar autoridade lokal, rekoinese duni katak komunidade refere nia noris susar tebes kompara ho komidade seluk, tanba Manuel hela mesak ho ninia oan feto ida ne’ebe ho kondisaun difisiensia fizika no loos duni katak Idozu refere nia moris sadere de’it ba osan idozu nian, tanba ne’e nu’udar, autoridade lokal, sei esforsu nafatin to’o idozu Manuel ne’e bele hetan fali nia direitu
“Problema refere Ami hato’o ona ba servisu sosial iha munisípiu no sira deside katak fulan oin mak nia simu fali, maibé mak la simu nafatin ha’u sei lori direita idozu Manuel Ximenes hodi aprezenta ba sosial sira iha Munisípiu Baucau” Nia konklui.
