Reportajen Davdi da Costa
Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas, ohin enkontru ho Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta hodi atualiza preparasaun Timor-Leste nian adezaun ba ASEAN iha fulan Outubru tinan ne’e iha Kuala Lumpur Malaysia.
Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas, Ohin mai hasoru ho Prezidente Repúblika josé Ramos-Horta, atu hato’o mós kona-ba relatóriu atividade servisu misaun nian, vizita sira ne’ebé iha liu-liu mós kona-ba enkontru Ministru Negósiu Estranjeiru ba iha ASEAN nian iha Kuala Lumpur.
Nune’e mós Rona orientasaun Prezidente Repúblika nian ne’ebé foin fila husi simeira CPLP nian iha Giné-Bisau. Importante Prezidente Repúblika partilla viajen Prezidente Repúblika nian ba fulan sira mai ne’e to’o Dezembru. Iha atividade barak maibé Prezidente Repúblika mós tenke tetu ba sira ne’ebé importante liu ne’e.
“Husi parte ha’u nian mak informa ba Prezidente Repúblika ita nia preparasaun ba adezaun finál ba ASEAN ne’ebé sei akontese 26 Outubro iha Kuala Lumpur,”dehan Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas, iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa 22/07.
Nia haktuir, Timor-Leste nia reprezentante husi líder sira nasaun nian ne’ebé halo parte iha jornada istória polítika adezaun Timor-Leste ba ASEAN ne’e kleur hahú husi Prezidente Repúblika rasik kontaktu sira ne’ebé halo momentu istóriku desde tempu okupasaun to’o mai agora, to’o oras ofisialmente agora hetan ona rekoñesimentu atu tama ba ASEAN ne’e mak hanoin hela.
“Prezidente sei ko’alia ho ita nia Primeiru Ministru maun boot Kay Rala Xanana Gusmão, atu haree kompozisaun delegasaun, ne’ebé sei bele ba iha ASEAN iha terseira semana iha Outubro tinan ne’e nian, ida ne’e hanesan esforsu hotu-hotu ita nia estadu, governu, ita nia povu Timor tomak nia esperansa atu sai membru integrante ba organizasaun rejionál ne’e finalmente konklui. Ofisialmente ema rekoñese ita ba iha ne’eba formalizasaun, ha’u hanoin ida ne’e mak ohin ko’alia ho ita nia Prezidente Repúblika,” Nia explika.
Timor-Leste iha ne’eba pillár importante kona-ba ekonómiku iha kuaze 66 instrumentu legais ne’ebé Timor-Leste nia Vise Ministra ba Asinatura ASEAN ekipa sira kuaze maiór parte Timor prienxe hotu ona. No Informa mós katak iha enkontru Ministru Negósiu Estranjeiru ASEAN nian iha Kuala Lumpur ne’e, Estadus membru ASEAN sira hotu deklara atu fó apoiu máximu ba Timor-Leste nian adezaun, ne’ebé hanesan Singapura partikularmente nia sei fó apoiu sira ne’ebé fó formasaun ba rekursu umanus, preparasaun ba area hotu-hotu ne’ebé sei ligadu ba Timor-Leste.
“Nune’e mós estadu membru hotu-hotu prontu inkluidu mós ita nia parseiru dialógu ne’e, hanesan Japaun, Austrália, Nova Zelándia iha reuniaun enkuantu ASEAN Nova Zelándia, ho Austrália reuniaun ne’e sira fó tebe-tebes prióridade apoiu Timor-Leste ba ita nia preparasaun post adezaun katak, depois adezaun ita partisipa ativamente ona iha enkontru, konferénsia, ita lidera ne’ebé ita presiza duni kuadru ne’ebé ita presiza duni kuadru,” Nia subliña.
“Tanba ida ne’e lá’os MNEK ne’e entre liña ministeriais hotu-hotu ne’ebé ha’u hanoin ita prepara didi’ak, bainhira ita tama ba, ita hatudu ita nia responsabilidade partisipasaun kualidade ho kompeténsia tomak atu bele mantein nafatin Timor-Leste nia imajen iha polítika rejionál no internasionál,”Nia afirma.
Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta , hatete, Programa Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) nian todan, tanba ASEAN, CPLP, relasaun bilaterál ho internasionál sira selu-seluk. Maibé Importante tebe-tebes ba Timor mak seremónia adezaun ASEAN nian iha fulan Outubro ne’e, no iha serimónia fulan Outubru ne’e, Prezidente Repúblika rasik ho Primeiru Ministru sei marka prezensa iha ne’eba.
“Maibé ha’u bele Prezidente Repúblika ha’u bele marka prezensa, maibé maun Xanana hanesan halo diskursu boot ita nia adezaun ne’e ha’u nia hanoin, ha’u hakarak nia mak halo, ha’u ba marka de’it prezensa,” dehan Ramos-Horta.
Alende ne’e, Xefe Estadu ne’e mos dehan, nasaun oi-oin konvida nia atu ba, maibé nia rasik sente todan entaun nia sei kansela ajenda balun no sei la ba tanba todan
“Ha’u mós ajenda agora to’o fulan Dezembru todan tebe-tebes ha’u sei haree kansela balun, tanba todan demais. Ema oi-oin, rai oi-oin konvida ba to’o Japaun, Suwesia, Novembru ba Angola, ba rai lubuk ida, COP 30 iha Brazil maibé ne’e ha’u la hatene maun boot Primeiru Ministru bele ba karik ne’e ha’u agradese liu tan,” nia dehan.
