Reportajen Silvino Freitas
Laloran tasi ne’ebé sa’e iha tempu bailoron tanba volume tasi-been ne’ebé kontinua aumenta sa’e iha tempu bailoron. Ninia impaktu mai husi klima ne’ebé muda tun-sa’e hosi epoka la hanesan hodi provoka rai manas maka’as akompaña ho anin-boot. Nune’e situasaun sira ne’e sei sai risku ba komunidade sira ne’ebé hela besik tasi-ninin. SItuasaun ne’e mós sei fó impaktu ba nasaun sira ne’ebé nia forma nu’udar illa kiik. Risku sira ne’e mak komunidade sira sei lakon sira nia uma, toos, no bee-moos.
Timor Leste mós nasaun ho forma illa kiik, komunidade sira hela iha área kosteira tasi nian. Sira depende mós ba ekonomia tasi nian ka blue economy. Nune’e komunidade ne’ebé hela besik kosteira tasi ninin hanesan Bediik-Hera no Ulmera-Likisa mos hetan ameasa husi impaktu sira ne’e, tanba sira hela besik liu tasi-ninin. Área kosteira rua ne’e iha Bediik-Hera tanba antes ne’e kompiaun ho ai-parapa maibé tanba ema la kuidadu ai-parapa, entaun dadauk ne’e nakfilak ona ba tasi. Nune’e mós iha Ulmera, iha tempu bailoron komunidade sira ne’ebé hela besik tasi trauma ho laloran tasi ne’ebé boot.
Impaktu husi laloran tasi ne’ebé ameasa no fó risku ba komunidade no illa kiik sira, maka tuir peskizadór sira katak ai-parapa bele fó solusaun hodi halo mitigasaun iha área kosteira tasi ninin nian no ezisténsia ai-parapa nian iha tasi ninin bele halo rahun korente tasi ne’ebé boot. Nune’e Governu Timor-Leste iha politika ne’ebé kontinua infuénsia nasaun emitór ba mudansa-klimatika sira atu bele hetan fundu hodi altera no mitiga risku mudansa klimátika no fundu sira bele uza hodi halo reflorestasaun ba ai-parapa iha área kosteira sira tasi nian.
Tuir Komunidade Natercia Goncalves rezidente iha aldeia Nauner suku Ulmera-Likisá, volume tasi-been sempre aumenta iha tempu bailoron hodi halo laloran tasi baku maka’as tanba sira nia uma besik liu tasi ninin nune’e halo sira sente tauk iha tempu ne’ebé laloran tasi sa’e maka’as.
“Tasi kuandu nia tempu nia sa’e makaas nia sa’e halo ami tauk, iha tempu bailoron laloran tama mai halo ami tauk” dehan Natercia iha nia hela fatin aldeia Nauner suku Ulmera , (26/08).
Nia dehan tan, iha sira nia suku autoridade komunitaria sira hahú bandu ona komunidade sira atu tesi ai ne’ebé besik tasi-ninin. Liuliu ai-parapa maibé antes ne’e komunidade balun tesi Ai-parapa hodi fó han animal sira ne’ebé han Ai-parapa. Nune’e iha sira nia suku Ulmera rasik fó multa ba ema sira ne’ebé tesi ai kuandu tesi mak sei multa ho osan husi $200.00 too $ 500.00
“Agora iha tinan 2025 ne’e mak ema bandu ona atu tesi ai-parapa. Iha ne’e mós ema tesi fó han animál maibé animál la han entaun ema mos tesi no iha ami nia suku Ulmera ne’e autoridade sira bandu ona. Ami labele tesi ai, inklui ai-parapa kuandu bandu mak tesi bele multa too $ 200 bele liu”, dehan Sra. Natercia.
Tuir peskizador husi Asosiasaun Peska Marina-Timor Leste (APM-TL) Fidel Guterres, tasi been sa’e maka’as ninia kontribuisaun ho fatór tolu (3) 1-tasi iha ninia molekula vertikál sira iha laran, kompostu husi kimiku sira ne’e kuandu rai iha temperatura manas kompostu kimiku sira espanda an tiha. Entaun nia provoka tasi been sa’e, 2-zelu sira iha foho leten iha green island ne’e kuandu nia nabeen nia aumenta tan volume bee iha tasi laran tanba zelu sira ne’e kuandu rai manas bele nabeen hodi aumenta bee iha tasi laran. 3-nia esplika amostra iha Jakarta tanba barak liu sira hasai bee husi rai okos, entaun elevasaun rai ne’e kada tinan nia tuun maske ema la sente maibé too tempu naruk nia tuun halo tasi been as liu tiha fali rai maran.
Ai-Parapa iha area protejidu iha Biacou, Atabae Munisipiu Bobonaro. [Foto: Neon Metin]
“Bainhira laloran tasi sa’e maka’as tanba korente tasi iha oseanu nian ne’e kait ba malu korente ne’e mós halo rotasaun. Entaun nia mós hamosu impaktu ba laloran boot no kuandu anin boot halo laloran boot liu tan. Nune’e kontribui maka’as maka ema bolu fatór prinsipál primeiru ne’e mak mudansa klimatika. Rai manas, ita nia kamada ozonu ne’e menus liu tan, loron matan ne’e manas, entaun nia halo tasi been ne’e espanda an tiha no tasi been aumenta liu tan”, peskizador Fidel husi APM-TL haktuir, (28/08).
Tuir peskizadór ne’e, impaktu oioin husi volume tasi ne’ebé kontinua aumenta maka iha illa pasifiku sira ema bolu climate refuse nasaun sira hanesan Tuvalu sira komesa halo migrasaun tanba nasaun sira ne’e komesa atu lakon. Tasi sa’e husi sorin sira nia pontu ne’ebé aas liu naruk maka kuatru metru. Maibé kuandu kada tinan maka sira nia previzaun sa’e ba 1,93 milimetru kada tinan. Entaun too tinan 50 too 100 nasaun lakon ona. Impaktu seluk maka bee-moos ba komunidade sira ne’ebé hela besik tasi ninin sira ne’e tasi been sa’e maka’as, entaun sira bele lakon sira nia fonte (source) bee-moos no sira mós sei bele lakon sira nia fatin agrikula. Tanba kuandu tasi been sa’e, rai sira ne’e absorve husi tasi been sira ne’e, entaun rai sira ne’e sira labele kuda produtu agrikula.
“Iha nasaun the Pacific island, hanesan Tuvalu tuir previzaun iha mundu, sira mak nasaun ne’ebé iha risku boot liu sira komesa halo ona migrasaun ba iha Australia ho Nova Zelandia. Iha tinan hirak liu ba ne’e sira komesa halo ona migrasaun. Iha Kiribati mós hanesan, populasaun sira komesa halo ona migrasaun ona no Kiribati ne’e barak liu halo migrasaun ba Nova Zelandia no Tuvalu ne’e barak liu ba Australia” nia haktur.
Relasiona ho risku sira husi volume tasi ne’ebé kontinua aumenta nune’e responde ba impaktu sira ne’e maka halo adaptasaun no mitigasaun. Ema koko atu moris tuir saida maka akontese ona iha nasaun dezenvolvidu sira liuhusi reflorestasaun ba ai-parapa, duut tasi, atu harahun laloran tasi sa’e maka’as ne’e no ahuruin mós parte ida atu reduz laloran maka’as ne’e. Halo mós konstrusaun bareira hodi tahan laloran sira, hanesan iha pantai kelapa Governu tau ona bareira fatuk atu harahun laloran tasi. Iha nasaun seluk, sira halo moru atu tahan raihenek tasi nian. Kuandu anin mai husi lorosa’e raihenek mai husi lorosa’e, anin mai husi loromonu, raihenek ba loromonu atu raihenek sira labele lakon ka tahan raihenek sira iha bareira laran.
Iha sorin seluk, Koordenador ba Konservasaun Flora-Fauna husi Sentru Estudu Mangrove (SEM) Hera Alito Rosa dehan, ai-parapa nia importánsia ida maka bele satan rai maran tanba ai-parapa ne’e rasik bareira entre tasi ho rai maran tanba sira moris iha lina kosteira nian. Sira nia funsaun ida mak proteje rai maran husi abrasaun bainhira laloran boot nian lakona direta ba rai maran. Maibé kona uluk ai-parapa sira ne’e hafoin mak mai iha rai maran. Entaun tasi nia forsa ne’e neineik mak foin mai too raimaran, nunee la dun fó impaktu boot ba rai maran sira. Iha área ne’ebé ai-parapa laiha bainhira tasi baku direita. Ne’e iha impaktu boot, liuliu ba abrasaun barak kuaze akontese barak kuandu ai-parapa laiha.
Koordenador ba Konservasaun Flora-Fauna husi Sentru Estudu Mangrove (SEM) Hera Alito Rosa. [Foto: doc.Privadu]
“Bainhira Ai-parapa iha fatin balun laiha ka iha fatin balun iha maibé sira balun tesi hotu tiha, estraga hotu tiha. Entaun fó impaktu direta ba área kosteira ne’e tanba nia loke tasi nia dalan ne’e hodi estraga komunidade sira nia hela fatin. Iha Hera, iha parte Bedihik kuandu tasi sa’e bainhira volume tasi boot entaun impaktu boot ba komunidade sira nia plantasaun, sira nia hela fatin sira kontinua tama no agora dadauk komunidade nia hela fatin balun lakon. Sira nia plantasaun hanesan nuu, aihoris sira ne’e kuaze monu tama iha tasi laran, tasi kontinua tama liu fali iha sira nia plantasaun” dehan Kordenador ba Konservasaun Flora Fauna Alito Rosa iha Sentru Estudu Mangrove Hera, (07/08).
Nia dehan tan, Sentru Estudu Mangrove Hera nafatin halo konservasaun ba Ai-parapa sira ne’ebé moris ona hodi halo protesaun nafatin. Maibé sentru mós kontinua kuda aumenta nia luan hodi hala’o atividade edukasaun oinsá maka komunidade nia hanoin kona-ba ai-parapa ne’e nia benefisiu ba sira. Benefisiu ne’e la’ós ho forma osan, maibé iha benefisiu direta ida-ne’ebé bele proteje komunidade husi dezastre naturál, liuliu ba tasi boot, laloran boot no anin boot sira ne’e atu komunidade bele hela seguru iha sira nia hela fatin.
Degradasaun ambientál ne’ebé dadaun ne’e akontese maka Governu Timor-Leste liuhusi Diresaun Nasional Alterasaun Klimatika (DNAK) iha politika ida bolu adaptasaun atu adapta ba iha efeitu husi mudansa klimatika ne’ebé dadauk ne’e iha. Tanba asaun ne’ebé halo maka presiza adapta deit tanba klima ne’e la’ós Timor-Leste nian rasik maibé mós atividade husi nasaun seluk nian mak muda klima la tuir nia tempu. Nune’e Timor-Leste mós tenke simu nia konsekuénsia. Polítika ne’ebé dadaun ne’e Governu halo maka esforsu atu husu apoia ba nasaun doadór sira . Liuliu fundu husi global environment facility (GEF) no fundu ida bolu green climate fund (GCF hodi lori fundu sira ne’e halo adaptasaun ba efeitu husi mudansa klimatika.
“Ita ko’alia kona-ba tasi been ita atu adapta, entaun ita nia área kosteira sira ne’e ita kuda filafali ai hanesan, iha área pantai-kelapa sira ne’e ita komesa tau ona konstrusaun ne’ebé tau ona iha ne’ebá. Ne’e nia objetivu ida atu adapta no mitiga tanba kuandu tasi been maka’as, entaun tasi baku mai alastra mai rai maran. Sira ne’e mak meius ida ita atu mitiga maibé ninia objetivu ikus liu mak ne’e. ita tenke koko adapta ho situasaun. Tanba tasi been ne’e la’ós deit atividade iha Timor, maibé ida-ne’e problema mundiál. Entaun, ita halo asaun sira ne’e hodi reduz estragus sira ne’ebé mai husi tasi ne’e rasik,” dehan Diretór DNAK Carlos da Conceição iha ninia knaar fatin Bebora, Dili, (25/08).
Fundu sira ne’ebé dadaun ne’e Timor Leste asesu ne’e hetan aprovasaun husi DNAK ne’ebé tutela iha Ministériu Turizmu no Ambiente. Ministeriu ne’e mak halo aprovasaun ba fundu sira ne’e. Maibe fundu sira implementa husi ajénsia internasionál sira hanesan Programa Nasoens Unidas ba Dezenvolvimentu (PNUD) no Food Agriculture Organization (FAO) no seluk tan.
“Ministru aprova maibé mai implementa la fasil. Ema atu intrega mai Timor-Leste mak implementa direta ka asesu direta. Ita bele aprova maibé fundu sira mai ne’e implementa husi ajénsia internasionál sira hanesan UNDP, FAO no sira seluk mak implementa. Maibé fundus ne’e atu mai Governu Tmor-Leste mak aprova” dehan diretór Carlos.
Nune’e mos Governu Timor-Leste iha ninia fundu rasik ba alterasaun klimatika mak politika ida husi Governu harii DNAK hodi responde ba situasaun efeitu husi mudansa klimatika nian. Governu nia politika atu ratifika mós Konvensaun Internasionál sira hodi hetan asesu. Nune’e kada tinan husi Governu, liuliu husi setór ambiente sempre ba partisipa iha enkontru sira iha nivel internasionál. Enkontru ne’e ho objetivu atu bele hatoo problema saida maka Timor-Leste infrenta. Liuliu efeitu husi mudansa klimatika hodi bele konvense nasaun doadór sira bele apoia. Tanba Timor-Leste mós sofre ba atividade industria kimiku ho ninia konsekuénsia.
Tasi Ibun Biacou. [Foto: Neon Metin]
“Polítika Governu mak ita ratifika konvensaun sira ne’e para ita bele iha direitu no lobi nasaun doadór sira. Liuliu fundu ida ha’u temi ona no iha tan fundu ida ita hetan oportunidade husi fundu ida ema bolu lost and damage. Iha tempu badak ita sei asesu, maibé Timor-Leste ita tenke prepara ita nia rekursu umanu ho kapasidade di’ak atu asesu direta. Se ita aprova mais ita nia rekursu umanu ita la prepara maka fundus sira ne’e ajénsia internasionál sira maka implementa la’ós ita maka implementa” dehan Carlos.
Governu mós konsidera ai-para sira iha tasi ninin ne’e atu garante ai-parapa sira ne’e nia ezisténsia rasik atu satan laloran sira. Satan anin sira ne’ebé boot mai afeta mai terestre ne’e la’ós responsabilidade Governu nian deit. Maibé, responsabilidade entidade hotu-hotu nian atu ko’alia kona-ba protesaun no konservasaun ambiente. Governu mesak deit labele halo buat ida, maske Governu esforsu maka’as hodi kria lei maibé ema laiha konxiénsia umanu atu kumpri lei hodi kontribui, ne’e sai mos obstaklu ida ba konservasaun flora no fauna iha kosteira tasi nian.
Dadaun ne’e iha ona Lei Peskas mos mensiona konaba área protejida hanesan iha Artigu 96 Dekretu Lei no.4/2005, 20 Jullu mensiona konaba Klassifikasaun zona protejida, Artigu 97 mos mensiona konaba Estabelesimentu rezerva akuátiku ho zona repovoamentu no Artigu 98 konaba Estabelesimentu parke mariñu, ba parte kosteira sira kona-ba área protejida ne’ebé konsidera nu’udar parte ida ba área kosteira. Sira ne’e parte balun iha área protejida, maibé ema balun estraga nafatin, ida-ne’e hatudu katak ema laiha konxiénsia ba konservasaun.
Prezervasaun ai-para nu’udar aktu estratéjiku ida atu salva vida umana no biodiversidade tasi nian, liuliu iha área kosteira sira liuhusi dalan mitigasaun no adaptasaun ba mudansa klimatika ne’ebé dadauk ne’e afeita ema barak nia vida no biodiversidade. Ida-ne’e, sai esforsu parte hotu-hotu nian, tantu komunidade babain, sosiedade sivil no entidade relevante sira Estadu nian atu proteje no salva ita nia ambiente tasi nian husi estragus no salva vida umana husi tasi nia ameasa.
