Reportajen David da Costa Gusmão
Projeitu tranzisaun Agroekoljia ba soberania ai-han implementa ona komesa iha tinan 2018, agroekolojia atu ajuda asegura soberania ai-han no seguransa ai-han iha rai lara, tanba ne’e ohin TAPSA no parseria realiza fila fali festival agroekolojia ho tema “hametin soberania ai-han liu husi agroekolojia” festival agroekolojia meius ida konsensializa sosiedade ba importansia produtu agroekolojia no sai espasu dialogu entre autór sira agroekoljia sira.
Prezidente Komisaun Festival Agroekolojia, Hermina de Jesus Pinto, hateten, Agroekolojia importante tebes ba iha dezenvolvimentu Timor-Leste, tanba agroekolojia ajuda atu asegura Timo-Leste ninia soberania ai-han, asegura Timor-Leste nia seguransa ai-han iha rai laran.
“Agroekolojia ajuda atu asegura ita ninia soberania ai-han, asegura ita nia seguransa ai-han iha rai ida ne’e. Prátika sira Agroekolojia ajuda tebes proteze ita nia ambiente no rezelera ita nia rain, tanba prátika Agroekolojia ne’e prátika ida ne’ebé sei intervensaun públiku nian,” dehan Prezidente Komisaun Festival Agroekolojia, Hermina de Jesus Pinto, ba jornalista iha kampaun HAK farol, kinta 20/11.
Liu husi hakbiit to’os na’in sira, hodi prodús faan produtu agroekolojia to’os nain mós ajuda hametin, ka halo ekonómia lokál sai rezilente liu tan. No agroekolojia mós fó valór no prezerva matenek lokál, tanba prátika sira agroekolojia ne’e kombinasaun entre matenek to’os na’in sira no inovasaun sira iha agrikultura nian. Agroekolojia mós promove biodiversidade ai-han nian, tanba ne’e mak Agroekolojia ne’e rezilente tebe-tebes ba iha mudansa klimátika.
“Maibé dezafiu ida ita hasoru mak oras ne’e daudauk implementasaun agroekolojia ne’e sei iha nivél produsaun de’it, ho ninia prátika sira, ita foin mak hakat nei-neik ba iha merkadu nian. Entaun dezafiu ne’ebé ita ninia to’os na’in sira hasoru mak produtu Agroekolojia ne’e seidauk asesu di’ak iha ita nia merkadu, ho difikuldade oi-oin hanesan difikuldade infraestrutura, inklui mós ita ninia depedensia ne’e boot tebe-tebes ba intermediariu sira,” nia esplika.
Sátan bainhira intermediariu sira ba to’o iha to’os na’in sira ninia fatin, fó presu ne’ebé konsidera hanesan kiik liu, no ne’e la justu ba iha to’os na’in sira ne’ebé tau esforsu boot tebe-tebes ba iha produsaun ai-han nian.
Tanba ne’e mak TAPSA rejionál hamutuk ho ninia membru sira hanesan KSI, MDI, Asosiasaun Hak ho Permatil organiza festival ida ne’e atu bele introdus produtu sira ne’ebé mai husi produtu agroekolojia mai husi to’os na’in sira produz, atu bele lori ba iha merkadu.
Nune’e bele atinje mehi boot ida ne’ebé maka dezeña husi festival ida ne’e mak atu bele alkansa ekonómia ne’ebé sustentavel. Atu refleta mehi boot alkansa ekonómia sustentavel, durante eventu loron rua ne’e iha atividade oi-oin, hanesan semináriu, workshop, sei iha demostrasaun agroekolojia nian, demostrasaun ba iha prosesamentu hahan nian.
“Ita iha merkadu produtu fresku, ita mós sei kulenariu hahan lokál sira, iha kalan kulturál nian. Objetivu husi atividade sira ne’e mak atu atrai ita ninia konsiénsia públiku, atu atrai ita ninia konsumidór sira nune’e bele fó importánsia ba iha konsumu produtu Agroekolojia nian,” nia dehan
Nune’e mós eventu ida ne’e bele dehan hanesan espasu ida ba harii espasu ba iha kria dialógu entre to’os nain ninia produtór ho sosa na’in sira, inklui mós diálogu entre produtór ho mak-foti desizaun sira.
Entretantu atividade Festival Agroekolojia ne’e partisipa husi grupu to’os na’in husi Uniaun Agrikultór oi-oin ne’ebé mai husi munisípiu, maibé enfelizmente ba iha atividade ohin loron nian la konsege organiza to’os na’in sira husi Munisípiu Ainaro, no mós husi Lautém ida ne’e hanesan dezafiu ne’ebé komisaun organizadora hasoru hela.
Eventu ida ne’e realiza mós iha ámbitu komemorasaun loron proklamasaun unilaterál independensia ba tinan 50 nian, iha Novembru nia laran mós selebra hela loron juventude nasionál nian.
“Entaun ita espera katak ho eventu ida ne’e bele hafanu liu tan ita ninia to’os na’in sira, bele hafanu liu tan ita ninia joven sira bele ida-idak nia knua organiza produsaun sira iha ne’eba, nune’e bele dehan bele atinje soberania nasaun ne’e ho loloos,”nia konklui.
Iha fatin hanesan, reprezentante Ministru Komersiu Industria (MCI), no atuál Koodenadór Gabaneite Koopersaun Parceria (KGKP) Elias de Jesus Fatima, hateten, ida ne’e onra boot hodi partesipa iha loron importante festival agroekolojia. Tanba festival ida ne’e fó valor ba kbiit komunidade rejilensia agrikultór sira no konprimisiu nasaun nian atu hadia dezenvolvimentu agrikultura ne’ebe sustentavel no inkluzivu.
Agroekolojia laos temi ka agrikultura deit, agroekoljia maka dala ida ba tranfromsasaun ekonomika hodi ajuda ka aumenta seguransa ai-han proteje ambiente no fó kbiit ba komunidade ruál, liu-liu juventude sira atu partesipa liu tan iha mekadu lokal no nasional.
Nia salienta, iha Timor-Leste ne’ebe agrikultura mak fundamentu nian agroekolojia iha oportunidade estratejiku atu hamenus depedensia ba inportasaun, aumenta produsaun lokál no hametin sustentasaun kontra mudansa klimatika .
Ho ida ne’e, MCI kontente hodi kontinua fó apoiu ba insiativa nasional sira, ne’ebe konjunta produtór agroekolojiku ho merkadu, liu husi reforma sira ne’ebe iha hela prosesu, hanesan hadia padraun kualidade, hametin koperativa, dezenvolve sistema komersiu digital no faselita asesu ba merkadu rejional no global.
Nia esplika, MCI hakarak kria ambiente Favoravel ba agrikultura ne’ebe sustentavel hodi kontribui ba divesifikasaun ekonomika iha Timor-Leste.
Tanba ne’e, festival ohin ne’e hanesan plataforma improtante ida atu partilla koinesimentu, hatudu produtu lokál no hametin kooperasaun entre argikultura, peskizador, formuladór politika no parciru dezenvolvimentu sira. Ida ne’e hatudu espiritu inovasaun no komunidade ne’ebe sei orienta Timor-Leste ba futuru ne’ebe rejilente no sustentavel.
“Ha’u hakarak fó agradesimentu ba organizadór sira, parceiru sira no partesipante sira hotu, ne’ebe halo festival ida ne’e sai fosivel, ita boot sira nia esforsu maka prova katak agroekolojia la’os de’it viable maibé importante tebes ba Timor-Leste ne’ebe forte no viable liu,” nia konklui.
