Reportajen David da Costa
Relasiona ho revogasaun Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV) ne’ebe maka Tribunál Rekursu, (TR) seidauk deklara kona-ba konstitusionalidade ba Lei refere maka Universitariu Timor-Leste (EUTL) sei halo manifestasun hasoru Tribunál Rekursu, maibé Prezidente Tribunal Rekursu konsidera EUTL halo manifestasaun pásifiku ne’e sira nia direitu, maibé labele liberdade liu, nia iha limitasaun.
Prezidente Tribunál Rekursu, (PTR) Afonso Carmona, Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) atu halo manifestasaun pásifiku hasoru Tribunal Rekursu ne’e sira nia direitu, PTR la bandu ba ida ne’e, tanba Timor-Leste adopta demokrártiku, ne’ebe liberdade ba sira atu halo manifestasaun, maibé demokeártiku ne’e mos iha limitasaun
“EUTL halo manifestasaun pásifiku ne’e sira nia direitu, agora nusa mak ita bele bandu, agora Timor ne’e nasaun liberdade demokrátiku, maibé labele liberdade liu, nia iha limitasaun,” dehan Prezidente Tribunál Rekursu, (PTR) Afonso Carmona, ba Jornalista sira, bainhira remata ekontru ho Prezidente Republika (PR) José Ramos-Horta iha palasiu prezidensial Bairo-Pite, segunda 15/12.
Nia haktuir, Tanba iha Timor-Leste iha orgaun soberanu sira mós sira nia kompetensia, no buat hotu la’o tuir dalan demokrasia, tanba ne’e iha kontrola sosial ne’e importante maibé ida ne’e la influénsia to’o dezsizaun Tribunal nian, tanba desizaun Tribunál ida ne’e hodi povu nia naran.
“Agora orgaun soberanu sira mós sira nia kompetensia, imi mós labele tama problema, ne’ebé buat hotu-hotu la’o iha demokrásia, ita respeitu. Ha’u hatete bei-beik kontrolu sosiál ne’e importante, ita respeitu maibé la influénsia desizaun Tribunál, tanba desizaun Tribunál ne’e hodi povu nia naran, tan ne’e saida mak Tribunál deside, karik la simu iha nia no kontradis, la’ós Tribunál deside imi simu de’it,” nia subliña.
Entertantu antes ne’e, iha loron kinta 11 Dezembru 2025, Portavoz EUTL Caetano da Cruz, dehan, antes ne’e iha ona benefisiariu nain 30 husi eis deputadu no membru governu ne’ebe hatama pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunal Rekursu liuhusi Provedorio Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) maibé besik ona fulan rua seidauk iha deklarasaun ruma husi Tribunal.
Tanba ne’e Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) hamutuk ho masa social no povu maubere sira nafatin tau vijilansia ba senariu sira tuir mai, no sei tun batalla atu ezije ba tribunal bele deklara konstituisionalidade ba lei refere.
Atu nune’e Tribunal bele pronunsia konstituisionalidade ba revogasaun lei refere. Tanba lei refere la reflete ona ba povu maubere nia moris maibé fo bokur de’it ba elite minoria durante dekade rua iha estadu ida ne’e.
Nune’e mos ativista Direitu Umanus Timor-Leste Neslson Roldão iha nia postajen Facebook akun (Konfrontu Vencer), horseik ne’ebe neon metin asesu ohin, hatete, enkontru horseik nu’udar kontinuasaun ba enkontru loron hirak liu ba, tanba ne’e atu informa rezultadu enkontru antes ne’e deside katak iha dia 15 dezembru ne’e atu halo marsa popular ba iha Tribunál Rekursu maibé forum deside muda fali ba iha kuarta.
“Enkontru horseik nu’udar kontinuasaun ba enkontru loron hirak liu ba. Atu informa katak, enkontru antes ne’e ita deside katak dia 15 ne’e ita halo marsa, maibé horseik fórum deside fali katak, dia 17 mak ita foin hlo marsa populár hasoru TR. Iha mudansa ne’e tanba iha kondisaun objetiva balun ké ita presiza priense molok ba marsa Populár,”dehan postajen.
Marsa ida ne’e ho tema jerál ba marsa Populár nee mak “Marsa Vijilánsia: Konstituisionalidade ba Revogasaun Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV) hodi salva Timor-Leste hosi kolapsu.
Mapamentu ba marsa popular mak sei hahú husi Motael la’o ba palásiu governu oin, sa’e mai Universidade Nasional Timor-Leste (UNTL) nian, hakat liu ba estátua avô Xavier, pois tesik ba TR oin ho orasi. Marsa populár sei la’o ain ho panfletu, spanduk no bandeira RDTL.
Nune’e ohin estudante Universitariu sei hatama karta koñesimentu ba Polsia Nasional Timor-Leste (PNTL) no bainrua dia 16 sei halo konsolidasaun ba marsa multisektorál no iha dia 17 mak foin hahú hala’o marsa populár husi Motael ba iha TR.
