Reportajen David da Costa
Tribunál Rekursu, (TR) seidauk bele deklara kona-ba konstitusionalidade ba iha Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV) ne’ebe maka Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) ezije ne’e, tanba iha hela prosesu ne’ebé maka distribuisaun ba juis, entaun juis titulár sei halo prosesu.
Prezidente Tribunál Rekursu, (PTR) Afonso Carmona, hatete, atu deklara kona-ba konstitusionalidade ba lei pensaun vitalisia ida ne’e iha prosesu, tanba ne’e PTR seidauk bele halo komentariu ba kona-ba prosesu sira ne’e, tanba prosesu ne’e distribui ona ba iha juis sira no sei halo prosesu ba iha lei pensaun vitalisia ne’e.
“Ko’alia prosesu, ha’u la komentariu prosesu, tanba nia prosesu ne’e distribuisaun ba juis, entaun juis titulár ne’e sei halo prosesu, tanba tenke halo notifikasaun ba parte autoridade ruma fó resposta buat sira ne’e sei la’o, tanba ne’e labele termina bainhira,” dehan Prezidente Tribunál Rekursu, (PTR) Afonso Carmona, ba Jornalista sira, bainhira remata ekontru ho Prezidente Republika (PR) José Ramos-Horta iha palasiu prezidensial Bairo-Pite, segunda 15/12.
Nia argumenta tan, agora importante nia la’o, tanba prosesu tama mai tenke ba, entaun fó tempu, tanba ne’e PTR labele halo perdiksaun katak, fulan ida hotu, tanba depende nia prosesu. Maibé importante nia andamentu la’o nune’e labele juis ne’e mak komete erru, prosesu la’o ba, mai di’ak hela, entaun hein juis ne’e sei termina nia prosesu, depois ikus mai sei envolve juis na’in hira atu halo deliberasaun.
“Tanba ne’e ita hein, ha’u labele komentáriu, se la’e imi dehan Prezidente Tribunál Rekursu, nia mak halo buat sira ne’e, la’ós buat ne’e regraa, ita tenke tuir nia prosesual, tanba ha’u prontu hasoru konsikuensia oi-oin,”nia dehan.
Nia afirma, ”Importante nia prosesu la’o tuir dalan, ida ne’e mak ha’u atu hatete, imi hein uitoan tanba prosesu Parlamentu Nasionál deside, agora mosu fali husi Provedór Direitus Justisa no Humanus, entaun imi ba husu iha ne’eba, labele husu ha’u. maibé agora husi ha’u nia mak prosesu la’o hela, ha’u labele komentáriu,”
Maibé kona-ba Pedidu fiskalizasaun abstratatu husi benifisiáriu ne’e PTR labele dehan hamutuk ema hira, tanba depende ema hatama mai. Tanba tinan ida ne’e TR sei halo atividade kona-ba anu judisiáriu ne’ebá, ne’ebe sei relata ba publiku sira atu hatene.
“Ha’u hein uitoan tanba tinan ne’e ha’u halo atividade kona-ba anu judisiáriu ne’eba, ha’u sei relata konvida imi hotu tanba iha ne’ebá parte hotu-hotu sei halo nia rezumu nune’e relatóriu ne’eba sei fó hotu sai. Tanba ne’e ha’u labele temi hira-hira, agora imi hein to’o orsida, ha’u to’o ne’ebá, ha’u fó hatene loron ne’e, imi sei mosu iha ne’ebá komunika totál Tribunál nia servisu,” Nia afirma.
Tanba Tribunál la halo relata ba Parlamentu Nasionál, entaun tenke relata ba públiku, tanba ne’e TR prepara loron ida dehan anu judisiál, entaun ida ne’e mak sei públika hotu liu husi livru ida, parte hotu-hotu sei mosu iha ne’ebá. Tanba ne’e PTR koko tinan ne’e halo hanesan ne’e nune’e Tribunál ne’e iha mudansa.
“Tanba ema dehan ha’u mak ko’alia arbiru, ha’u labele ko’alia arbiru, tanba prosesu la’o. Sira ne’ebé la halo, ha’u tenke halo, sira ne’ebé halo, ha’u kontinua, sai lideransa ne’e la’ós halo tuir buat ne’ebé iha tiha ona, maibé tenke abranze situasaun estadu nian, ne’ebé presiza lei haruka ita halo,” nia dehan.
Nia subliña“Tan ne’e mak ha’u koko antes to’o ha’u nia mandatu hotu, buat hotu ne’ebé hakerek, lei ne’ebé la aplika sei mosu hotu, maibé tanba ha’u mesak, ha’u halo uitoan-uitoan, maibé imi suporta importante”.
Entertantu antes ne’e, iha loron kinta 11 Dezembru 2025, Portavoz EUTL Caetano da Cruz, dehan, luta ba halakon LPMV seidauk termina tanba desizaun sei iha Tribunal nia liman atu foti desizaun ba revogasaun LPMV tanba tuir lei Tribunal maka orgaun ida ne’e atu halao justisa tuir povu nia naran, maibé tuir siensia direitu katak direitu lei ne’e la’os siensia izolada maibé iha relasaun intimu ho politika istoria ekonomia social no kultura ne’ebe povu moris ba,
Nunee tuir siensia nee katak LPMV la reflete ona povu nia moris tanba povu barak kiak, mal nutrisaun multidimensional, dezempregu, saude kolapsu ka grave edukasaun ho agrikultura hakdasak bee moos estrada ne’ebe problematiku ba povu. Maibé lei refere reflete de’it ba elite minoria nia vida sira mos moris goja luzu iha indepedensia ida ne’e, tanba nee EUTL husu atu Tribunal Rekursu tenke tetu didiak tuir konstituisaun doutrina bazeia ba realidade objetiva povu maubere nian molok deklara.
Tanba antes ne’e iha ona benefisiariu nain 30 husi eis deputadu no membru governu ne’ebe hatama pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunal Rekursu liuhusi PDHJ maibé besik ona fulan rua seidauk iha deklarasaun ruma husi Tribunal, nune’e EUTL hamutuk ho masa social no povu maubere sira nafatin tau vijilansia ba senariu sira tuir mai, no sei tun batalla atu ejiji atu tribunal bele deklara konstituisionalidade ba lei refere atu Tribunal bele pronunsia konstituisionalidade ba revogasaun lei refere. Tanba lei refere la reflete ona ba povu maubere nia moris maibé fo bokur de’it ba elite minoria durante dekade rua iha estadu ida ne’e.
Nune’e mos Provedorio Direitu Umanu no Justisa (PDHJ) Virglio Guterres, haktuir, petisaun ba pedidu fiskalizasaun abstrata susesiva revogasaun LPMV ne’e PDHJ hatama tuir modalidade mandatu provedor nian iha artigu 27 ba servisu ne’ebe atu apresia ba keixa sidadaun sira hasoru entidade publika sira, nune’e mos iha atigu 150 ho 151 mos fo biban ba PDHJ atu halo fiskalizasaun abstrata ba norma sira ne’ebe vigora iha timor ne’ebe ho konteudu kontra direitu umanu ka kontra konstituisaun.
“Entaun depois lei ne’e prezidente republika promulga sidadaun nain 30 resin mai to’o iha ne’e deklara aan hanesan benefisiariu ba pensaun vitalisia tanba sira sente prejudikadu ho lei ne’e entaun sira husu PDHJ atu uza kompetensia tuir lei atu halo fiskalizasaun entaun ekipa legal halo analiza hatama ona nune’e bainhira estudante sira mai hasoru ami ami husu atu ita hein desizaun husi tribunal,” dehan Virgilio.
Tanba Tribunal iha mandatu importante atu husu ba tribunal atu halo fiskalizasaun abstrata ba lei ruma bainhira hetan keixa husi sidadaun no provedor mos tenke argumenta tanba lei ne’e prejudika sidadaun sira nia direitu tanba sira barak goja tiha ona lei ne’e, entaun viola sira nia direitu, balun mos kona-ba seguransa juridika liu-liu aplikasaun retroatividade iha prinsipiu legal naun retroatividade, tanba lei ne’e tenke aplika ba oin laos aplika ba kotuk maibé bele aplika ba kotuk banhira benefisia ema ne’e prinsipiu legal ne’ebe sai mos baze ba argumentu ba hatama petisaun.
