Reportajen David da Costa
“Ha’u ne’e ema povu baibain ida, ha’u tenke tanis hanesan ne’e. Se ha’u maka hanesan ema elit politiku nia oan ida ka familia ida maka iha laran ne’e, ha’u nia oan la to’o semana ida bele ba tiha ona karik”. Zeferino
Sistema briokrasia ne’ebe maka naruk iha hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV), Raymond dos Santos Xavier Araujo tinan 3, nia aman ba tanis no hakneak iha Gabainete Ministru Saude (MS), ikus Raymond lakon nia vida iha HNGV, tanba la konsegue lori ba rai liur, hodi halo tratamentu ba nia moras.
Zeferino Xavier Araújo aman husi matebian Raymond dos Santos Xavier Araújo (3), konta kornolojia, Iha uma Raymond moras kabun bubu dala rua, atu sentina tenke pansin maka foin sentina, nune iha loron 17 Novembru 2025, lori nia mai halo tratamentu iha HNGV, hodi leno nia kabun, no Dotor sira ko’alia nia aten ne’e bubu uituan, maibé Dotor hateten laiha buat ida, tanba nia isin manas, nune bele halo aten bubu hanesan.
Nia kontinua haktuir, Dotor sira haruka labarik tenke hasai raan kompletu, tanba trombosit tun, nune Haruka baixa, hodi bele halo tramentu, no deskonfia karik kona dengue, maibe bainhira halo teste negativu.
Zeferino ho nia familia, kontinua esforsu an, hodi halo tratamentu iha ospital, maibe iha loron 22 Novembru Dotor sira desidi alta, tanba laiha ona sintomas ka isin manas. Sira fila ba Aileu, no halo deit konsulta kada semana.
Situasaun ne’ebe matebian Raymond hasoru, la hetan mudansa diak, tanba la bele soe bee boot, nune familia desidi fila ba ospital, no to ikus detekta katak Raymondd hetan moras Hepatomegalia katak aten sai boot liu nia medida normal no Baco (Limpa iha lian Indonesia) bubu hotu.
Maibe Dotor sira esplika ba familia, ida ne’e laiha buat, “orsida nia bele konsumu antibiotik bele lakon, Dotora Cubana haruka bele fili ba uma, fulan oin mak mai kontrola fali, no sira mos hamenu tenke kuidadu Raymondd para raan labele sai”.
Familia Raymondd kontinua preokupa, tanba iha loron 12 Dezembru 2025, komesa isin manas makaas fali ona, no iha loron 13 dader matebian liman book nia inus ne’ebe raan sai makaas, nune familia lori hikas bao spital Bidau, iha emregensia nian, depois hasai raan kompleitu, nia raan mos komesa menus.
Dortor sira kontinua halo observasaun, no mosu sintomas, mosu kafuak iha tilun, ulun no kakorok, kondisaun ne’e halo Dotor sira deskonfia katak Raymond moras Leokimia, no Dotor sira sujere hodi halo tratamentu iha rai liur, hodi bele iha tratamentu espesifiku ba Raymond
“Sira halo karta ida, ha’u mai iha notariadu Aileu, urus hela labarik nia sertidaun RDTL, no tun mai fali lori nia ho nia mama ba notariadu Dili, halo nia pasaporte para hatama ba iha junta medika. Maibé iha fulan Dezembru feriadu naruk, entuan muda ba Janeiru maka foin sira bele halo diskusaun, no labraik iha ospital la halo ona tratamentu, sira dehan deit ita suporta nia, para tratamentu iha liur”, dehan Zeferino, aman husi matebian Raymond ba Neon Metin Via Telefone, Tersa 17/02.
Zeferino nudar aman, iha nafatin esperansa, hodi hein prosesu sira, iha fulan Janeiru 2026,
junta medika aprova, no haruka ba iha DNHAS, maibe Ministeriu Saude relata katak ospital iha Malaysia labele simu labarik moras hanesan Leokimia, tanba laiha hospital pedetria ba labarik kikoan tinan lima mai kraik.
Mosu perguntas boot ba Zeferino, tanba sa estadu Timor hakarak halo kontratu ho ospital Malaysia, maske sira la simu labarik tinan 5 mai kraik. Nune’e Ministeriu Saude desidi halo tratamentu iha Singapore, maibe Memorandum of Understanding (MoU), ne’ebe asina entre Timor-Leste no Singapora kaduka ka expire ona.
Situasaun ne’e halo Raymond labele hetan tratamentu lalais, nune nia kondisaun grave no tenke baixa iha ICU.
“Labarik nia isin tomak kinur hotu tiha, tama tiha ba ICU, baixa tiha kalan rua iha ICU, depois sai husi fali ICU, ba fali iha fatin baixa normal. Durante labarik baixa tau raan plastik 7, ne’ebe maka ema donor raan mean no mutin rua”, dehan Zeferino.
Raymond nia aman luta ba nia oan kondisaun, laiha rohan. Nia kontinua aprosima parte Diresaun Nasional Hospital Apoiu Saude, hodi buka dalan lalais.
“Ha’u sente labarik grave loos tiha, labarik labele tur ona, toba deit hanesan ne’e. Ha’u tanis iha Ministeru Saude nian edifisiu, ha’u ne’e ema povu baibain ida, ha’u tenke tanis hanesan ne’e. Se ha’u maka hanesan ema elit politiku nia oan ida ka familia ida maka iha laran ne’e, ha’u nia oan la to’o semana ida bele ba tiha ona karik,” nia subliña.
Nia hatutan bainhira hau nia matan wen sulin, maka sira dehan fó labarik nia naran kompleitu, bainhira hau fó naran ba, no sira entrega ba Ministra Saude, no iha loron tuir mai, karta ne’ebe hato’o hetan ona aprovasaun, no sei lori Raymond ba Singapore.
“sira telefone katak labarik nia karta Ministra aprova ona, ita tenke ba tanis, ita la ba tanis karta la aprova, dehan bairua atu foti tiket, kalan ne’e ha’u nia oan mos mate. Ha’u la simu loos atendimentu ba povu baibain, dada naruk loos hanesan ne’e,” nia dehan.
Maske nune’e Zeferino dehan Dotor sira halo duni esforsu, halo tratamentu ba Raymond, maibe fasilidade mak laiha, hodi apoia serbisu mediku sira nian.
“Ami hakarak halo atendimentu ba pasiente Leokimia, maibé fasildade maka laiha,” Tenik nia.
“Ha’u bele dehan katak ha’u nia oan loloos ne’e la mate, se prosesu sira ne’e tau importansia ba labarik sira nia futuru, bainhira junta mediku ne’e aprova ona, hodi ba liur iha Janeiru, pasti oras ne’e nia halo tratamentu, maibé demora iha nia prosesu sira, birokrasia ne’e naruk, entaun ikus ha’u nia oan tenke lakon vida,” nia dehan.
Nune’e Zeferino husu ba governu, liu-liu ba Ministeriu Saude, hodi tau importansia ba saude labarik sira nian, liuliu moras Leokimia no moras sira seluk, tenke prepara kondisaun nebe diak.
Nia dehan presiza investe iha setor saude, hodi hola ekipamentu sira, nune’e bele halo tratamentu ba pasiente sira ne’ebe hetan moras todan.
“Hospital sira halo andar lima ho sanulu maka fasildade laiha futuru saude iha Timor la garante ema nia vida”, dehan nia
Prezidente Republika, Dr. Jose Ramos Horta, hatan ba kondisaun ida ne’e, maske nia la asesu informasaun ida ne’e, maibe nia dehan sekarik Ministeriu Saude lakohi book an lalais, maka pasiente sei lakon vida
“Ha’u la hatene tanba pasiente lakon vida, tanba Ministériu la book aan biban ka tanba moras ne’e moras boot tiha ona, depois mai hospital, dala barak nune’e,” dehan Xefe estadu iha hospital Nasional Guidu Valadares, Kuarta 18/02.
Horta dehan hanesan Xefe Estadu konsege Haruka kosok oan ida ba rai liur, tanba hetan moras kankru hodi hetan tratamentu, Horta dehan Ministeriu Saude demora demais, “maibe loron rua liu tiha, simu informasaun kosok oan ne’e mate, tanba la aguenta ona”.
Iha asuntu ida ne’e, ohin Neon Metin, tenta halo konfirmasaun ho Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV), maibé Diretór Servisu Apoiu Diagnostiku no Terapeutiku, Vidal de Jesus Lopes sei okupadu, nune’e seidauk bele hetan resposta
“Sim, Diretór labele ko’alia asuntu ne’e ona, Diretor sei okupadu, maibé Diretór Vidal maka tenke ko’alia, tanba nia maka HNGV nia porta voz,” dehan ofisial media HNGV iha whatsApp grupu Komunikasaun Sosial HNGV.
