Reportajen David da Costa
Rede ba Rai (RbR) kritika deklarasaun Ministériu Justisa (MJ) kona-ba komunidade afetadu iha Postu Penal Aimutin, tanba konsidera la reflete realidade iha terrenu no prosesu legal ne’ebé komunidade enfrenta. Tanba sira nia akompañamentu, estadu seidauk hatudu implementasaun konkretu husi lei expropriasaun, lei rejime espesial no rejime jurídiku ne’ebé MJ uza hanesan fundamentu ba prosesu ne’e.
Parte legal husi Rede ba Rai, Olivio Barros, hatete, sira deskontente ho deklarasaun MJ hato’o iha loron hira liu ba, liga ho komunidade sira afeita iha postu penal Aimutin, saida maka MJ esplika husi observa direita rede ba rai nia no akompanamentu ba komunidade sira vitima iha prosesu ida ne’e, haree saida maka MJ esplika la korespodente ho atuasaun komunidade hasoru.
Tanba MJ esplika saida maka estadu halo foin lalais hasoru komunidade afeitadu iha postu penal Aimutin, bazeia ba lei expropriasaun, bazeia ba lei rejime espesial, bazeia ba iha rejime juridiku numeru 36/2025. Maibé RbR nia akompanamentu atuasun ne’e la tuir lei ne’ebe nia temi ne’e.
“Ami ne’ebe maka akompaña durante ne’e iha kazu konkreta ida ne’e, ami haree katak esplikasaun ida ne’e ita temi deit lei, maibé ninia hahalok konkreitu, atuasaun konkreta tuir lei rejime espesial karik, tuir lei expropriasaun karik, kona-ba lei rejime juridiku kona-ba atu regula propridade dominu estadu ninia ne’e karik, asaun konkreta maka ida ne’ebe,” dehan Legal RbRr Olivio Barros iha sede Sekretaria rede ba Rai farol, Kuarta 3/06.
Nia subliña “Ami nunka haree musan ida husi atuasun ita nia esatdu, alutura ida ne’e resprezen ta husi MJ, liga ba ita nia prosesu justisa ne’ebe ita nia komunidade hasoru, nein hakat ida husi lei sira ne’e, ita nia estadu, no governu kumpri ida ne’e”.
Bainhira MJ hatete governu no diresaun teras propredade ninia atuasaun foin lalais liga ba komunidade Aimutin ne’e bazeia ba lei, nia bazeia ba informasaun ida ne’ebe, atuasaun hanesan ne’ebe, prosesu ne’ebe maka sira liu, bazeia ba lei expropriasaun ka, bazeia ba lei rejime espesial ka bazeia ba rejime juridiku kona-ba atu regulariza dominu estadu nian.
“Se ita haree didiak husi kazu konkreta ida ne’e, ami nia akompainamentu durante ne’e, tratamentu ba komunidade ne’e, nein refleta ba lei sira ne’e nia hakrak,” nia dehan.
Tanba lei sira ne’e hotu ezije liga ba sasan sira ne’ebe hola parte iha estadu nian, maka lei ne’ebe atu regularzia ida ne’e bazeia ba rejime juridiku numeru 36/2025 ida ne’e maka sai mata dalan oinsa atu admistra esatdu nia sasan ne’e.
Iha ne’ebe prosedimentu lubuk ida esatdu tenke halo antes atu to’o iha evikasaun sira hanesan nene’e. Lei rejime juridiku nene’e MJ rasik maka inisia ida ne’e, MJ rasik komprende muintu ben ida ne’e.
Iha fatin hanesan Kordenadór Nasionál Rede ba Rai (KN-RbR), Pedrito Vieira, hatete, tuir pontu vista husi rede advokasia, rede ba rai nian ho nia ekipa juridiku deklarasaun Ministeru Justisa ne’e laloos no sira la aseita deklarasaun MJ hato’o iha Parlamentu Nasional.
No sira Konsidera katak dekalrasaun ida ne’e atu desvia koinesimentu publiku nian, atu desvia koinesimentu liu-liu vitima Aimutin hodi sira alkansa nafatin sira nia kampaña, sira nia dotrina ne’ebe maka sira kaer, dotrina uza poder liu, duke uza lei.
“Rede ba rai akompaña hela deklarasaun MJ nia hatudu lalos, ita bele konsidera, loi publiku. Atu fó hanoin deit deklarasaun afeita tebes ba publiku tomak, liu-liu afeita ba vitima afeitadu Aimutin,” dehan Pedrito.
Rai Aldeia Penal Aimutin Pertenese Ona ba Estadu Tanba Desizaun Tribunal Definitiva
Ministeriu Justisa (MJ) Sergio de J. F. da C. Hornai hatete, kona-ba demolizasaun ka evikasaun ne’ebe halo iha aldeia penal aimutin suku Comoro ninia, iha dezisaun rua ne’ebe orgaun judial sira hasai, tanba iha ona transitu julgadu. Tanba ne’e rai ne’eba pertense ba estadu ona.
“Hau tenke hatete katak objeitu ida ne’e pertense ba estadu ninia, hahu kedas iha 2023, para atu halo ezekusaun ba iha objeitu refere, objeitu ida ne’e porvolta de 65 mil 520 M2,” dehan MJ Hornai iha Plenaria Parlamentu Nasional, Tersa 2/06.
Nia subliña “Ami tenta atu haree, ita nia komunidade sira ne’ebe afeitadu ba objeitu ida ne’e ninia. Tanba objeitu nene’e sai disputa, sai problema, sai mos afeitadu ba iha interese sosial balun”.
Nia esplika, ne’ebe governu tenke toma responsabilidade ba iha interse estadu ninia, entaun governu halo medidas ba iha ne’eba no foti dezisaun tanba objeitu ne’e pertense ba estadu ninia.
Mais antes halo ida ne’e, medias kautelar, halo notifikasaun ba sira, se la kopera, estadu tenke iha autrodade para infoin ninia autoridade, governu iha aprosimasaun ida mais soaves mais outru ladu uza mos medida represivu Kuandu laiha koperasaun mutua.
“Tanba tuir ita nia lei numeru 13/2017 ka seija, tuir ita nia lei numeru 8/2017 kona-ba eis propriasaun, i resentemente ita nia dekreitu lei kona-ba rezime utilizasaun bens i moves ba iha domino privadu estadu no mos iha dominio publiku estadu ninia,” nia afirma.
Nia salienta, “saida maka hau ho hau nia kolega sekretariu estado ho diresaun teras propriedade halo. Halo medidas para ita halo hotu-hotu komprimentus ba iha legalidade”.
Tanba dezisaun mai duni husi Tribunal kuandu nia iha inpunasaun judisial, ida seluk kuandu dezisaun administrativu mai duni husi diresaun jeral husi teras propredade no seluk mai husi komisaun teras propredade banihira iha ona dezisaun definitiva balu ba iha ne’ebá.
Agora kategoria iha ne’ebe, problema kona-ba lei penal ninia, tama iha dezisaun definitiva husi tribunal ninia, ke objeitu ida ne’e, tuir planu governu nia, sei afeitadu iha atividade governu ninia ne’ebe planeia tiha ona iha 2023, ida ne’e seidauk ba ministru.
“Maibe ita komesa halo situasaun balu, dala ruma ita uza ita nia paizaun maibé ita tenke halo aprosimasaun legalidade ho medida reforsa ida para atu bele halo situasaun ne’e. Hau sente opendidu, iha hau nia paizaun mas hau tenke halo aplikasaun ba lei, para atu bele kompri demanda pedidu sira ne’ebe mai husi sidadun sira,” nia dehan.
Kona-ba prezuisu, tanba asume hanesan Ministru ne’ebe hola parte iha nunu governu konstitusional ninia. Kuandu jura iha responsabilidade saida deit, prontu atu bele hasoru iha kualker momentu, kriminal ou seija aat liu hasai husi pozisaun ne’ebe maka iha
“Tanba ita iha komprimentu tanba ita la fiar, la halo tuir saida no orientasoens iha superor ka governu ninia programa ne’e rasik. Mas ita tenke halo duni, dezisaun dala ruma balu kontente balu la kontente ne’e natural tenke la’o,” nia konklui.
