Home Notisia Komemora Loron Nasionál Feto, Hodi Fo Rekoñesementu Ba Luta Feto Timor Iha...

Komemora Loron Nasionál Feto, Hodi Fo Rekoñesementu Ba Luta Feto Timor Iha Rezisténsia

1227
0
Feto gerilha sira iha tempu rezistensia nia laran. [Foto: Copyright museum rezistensia | 27.10.2020]

Reportajen Joselina dos Santos

Loron Nasionál Feto Timor-Leste nu’udar loron ida atu fó rekoñesimentu ba luta feto Timor-Leste sira iha rezisténsia nia laran, liuliu ba saudoza Maria Tapó. Maria Tapó, eroína ida ne’ebé husi Organizasaun Populár Feto Timorense (OPMT sigla Portugués) ne’ebé absorve polítika OPMT hodi luta ba dignidade feto hasoru invazór militár Indonézia.

Maria Tapó moris iha Tapo, Munisípiu Bobonaro, feto iliterada no ema simples ida-ne’ebé sai hanesan figura ezemplár ida ba feto maluk sira no Primeira Eroína ba Luta ba Libertasaun Nasionál. Molok Indonézia invade ofisialmente Ita-Nia Rain iha loron 7 fulan Dezembru tinan 1975, iha tiha ona infiltrasaun inimigu iha área fronteira. Iha tempu ne’ebá Forsas Armadas Libertasaun Nasionál Timor-Leste (FALINTIL) halo kedas rezisténsia. Maria Tapó hanesan feto ida barani no feen ida ezemplár fó apoiu maka’as tebes ba nia kaben iha liña de fogo.

Iha loron 3 fulan Novembru tinan 1975 wainhira nia kaben han hela, Maria Tapó maka troka nia kaben hodi halo vijilánsia ho kilat iha liman. Wainhira halo hela vijilánsia derrepente inimigu halo asaltu, haree ba situasaun hanesan ne’e Saudoza Maria Tapó ho aten barani foti asaun reziste hasoru inimigu.

Hafoin inimigu tiru maka’as tebe-tebes hodi kona ita-nia feto maluk ne’e no nia mate kedas iha liña de fogo. Hafoin nia mate, tuir sasin na’in tolu hanesan Paulino Viegas Tilman, Domingos Mau no Santina Fernandes hato’o katak Maria Tapó nia feto maluk sira seluk ne’ebé sira la’o hamutuk haruka kedas karta ba Comité Central FRETILIN ho lian Portugués deklara nune’e: “Nos as Mulheres de Tapó não rendemos, nem renderemos, lutaremos até a nossa última gota de sangue.” katak: “Ami feto Tapó sei la rende, ami sei la rende nafatin, ami sei funu nafatin, ami sei funu to’o ami nia ran turuk ikus liu nian.”

Hafoin simu tiha karta ne’e, Primeiru-Ministru Repúblika Demokrátika TimorLeste iha tempu ne’ebá, Saudozu Nicolau Lobato halo inisiativu iha ailaran iha tinan 1976 hodi deside loron 3 fulan Novembru sai nu’udar Loron Nasionál ba Feto Timor-Leste. Ho nune’e iha tinan 1977 husi Sorumutu Comité Central FRETILIN dekreta Rezolusaun ida ba loron 3 fulan Novembru sai nu’udar Loron Nasionál ba Feto Timor-Leste. Hahú husi ne’ebá iha ailaran, tinan-tinan komemora Loron Nasionál ba Feto.

Hafoin Timor-Leste Restaura Independénsia iha tinan 2002, iha Kongresu Nasionál Feto Daruak, iha tinan 2004, ne’ebé hetan partisipasaun husi organizasaun feto hotu-hotu iha Timor-Leste tomak, maluk feto sira ezije katak Timor-Leste tenke iha loron nasionál ba feto, atu fó valór no rekoñesimentu ba feto sira tanba sira mós fó kontribuisaun maka’as ba Luta ba Libertasaun Nasionál husi tinan 1975 to’o tinan 1999.

Ezijénsia ne’e sai hanesan plataforma husi Kongresu Nasionál Feto Daruak no hato’o ba Parlamentu Nasionál hodi foti-desizaun. Ikus mai Parlamentu Nasionál aseita no estabelese Lei Númeru 10/2005, Artigu 5, alinea C kona-ba Feriadu Nasionál no Loron Komemorativa ne’ebé deside loron 3 fulan Novembru sai nu’udar Loron Nasionál ba Feto Timor-Leste.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here