Reportajen Estajiada Agustinha Amaral
Direção Geral de Estatística (DGE) liu husi Diresaun Nasionál Ekonomia Sosiál (DNES), Ministériu Finansas nian, halo aprezentasaun ba Indíse Presu Konsumidór (IPK) fulan Dezembru 2022 nian iha Timor-Leste.
“Objetivu husi aprezentasaun ne’e atu fo informasaun ba Governu no instituisaun relevante sira, konabá inflasaun no deflasaun merkadoria ne’ebé akontese iha rai laran. Ohin DGE halo aprezenta ba IPK, tanba ne’e ha’u hakarak klareza katak ita lansa ohin ne’e ba fulan Dezembru 2022 nian, seidauk inklui Janeiru 2023 ne’ebe mak ita haree katak sasan folin sa’e,” hatete Diretór DGE, Elias do Santos Ferreira ba Jornalista sira iha Salaun Konferénsia DGE, Kaikoli, tersa-feira, 17/01.
Nia hatutan, ba dadus ne’ebé mak ita publika iha fulan Dezembru 2022 ne’e katak inflasaun 0.6% ne’ebé mak sira kompras fulan Dezembru. Tanba ne’e, iha fulan Dezembru demanda barak ne’e entre ita, tanba iha loron boot natal nian Normalmente, ita hanesan sarani no Katólika sempre halo serimónia depois misa, ita prezisa halo dose no hola ropa.
“Ha’u hakarak informa iha ne’e katak iha fulan Dezembru ne’e iha inflasaun sira hetan 0.6, ida ne’e afeita ba komprador feto no mane, inklui estudante sira atu sosa ropa eskola nian,” katak nia.
Iha sorin seluk, Prezidente Autoridade Munisípiu Díli (PAMD), Guilermina Filomena Saldanha Ribeiro, aumenta, kada fulan husi DGE sempre fahe informasaun konabá presu konsumidór, hanesan PAM hakarak hatete katak maioria husi ekonomia barak liu iha Dili, entaun nia mos hakarak mai hodi rona informasaun kona presu konsumidór nian.
Nia dehan nu’udar PAMD foin mandatu tinan ida pela primeira ves rona informasaun konabá komersiante sira ne’ebé fa’an ai-fuan iha Lesidere ne’eba lakon, maibé durante ne’e sira mos toba hein hela sira nia sasan, entaun sira presiza organiza atu nune’e sasan labele lakon, tanba ita hatene katak bainhira fatin ita fa’an sasan ne’e, loron ita fa’an kalan ita lafa’an mais komu sasan tau hela iha ne’eba entaun ema ida-idak iha responsabilidade organiza nia sasan, aifuan atu labele lakon.
“Konabá ba presu buat barak mak sa’e, prontu situasaun mak ida ne’e, ba futuru governu mak hatene tanba sá mak presu folin sasan ne’e sa’e ka la sa’e, mais hanesan ita hakarak hatene loloos, governu deside katak saida mak loloos ne’e sa’e hanesan masi-midar, minuman sira, alkohol, tabaku, prontu infelizmente kuaze ki’ik oan ida sa’e, buat hotu-hotu sa’e, ne’e situasaun mak ida ne’e guvernu ne’ebé mak área relevante presiza tau atensaun,” dehan Prezidente Autoridade Díli, Guilhermina.
Nia esplika, normalmente impaktu ba vendedores no kompradores sira, ne’e kuandu presu ida sa’e liu-liu ba sira ne’ebé família boot, kbiit laek, se loron ida dala ruma ema sosa no dala ruma ema labele sosa, entaun bele dehan katak impaktu ba vida moris, kuandu presu sa’e parte rua ne’e hotu tanba ida nia tenke hasa’e presu, ida tanba nia ba sosa.
“Ita hotu hatene ona katak presu sa’e ita nia ekipa tekniku liu-liu AIFAESA ho tékniku sira seluk mos tuun hodi haree ida ne’e, ne’ebé ami nia parte mak kordena nafatin ho sira, hodi fo nafatin ba sira karik ema balun ne’ebe halo espekulasaun ba buat sira ne’ebé lolos.“
