Reportajen David da Costa
Governu Australia liuhusi nian Ministra Negósiu Estranjeiru Australia, Penny Wong, promete atu apoiu Timor-Leste nia kandidatura atu sai membru ASEAN no Organizasaun Mundial Komérslu nian, inklui Timor-Leste nia partisipasaun iha organizasaun rejionál no multilateral sira.
Ministra Negósiu Estranjeiru Australia, Penny Wong, hateten, Austrália rekonese katak Timor – Leste ninia luta ba independensia no soberania ne e naruk no la’os fasil, tanba ne’e Timor iha direitu hodi foti desizaun rasik, sem intervensaun husi ema seluk.
“Timoroan sira terus barak ona no luta nafatin, hasoru kolonializasaun, no okupasaun, hodi atinji saida mak ita hotu buka, ita hotu nia fatin iha mundo ne’e no abilidade atu desidi ita nia futuru rasik . Fitun mutin ida ne ebé iha imi nia bandeira, reprezenta páz no hatudu buat barak ne ebé ita bo’ot sira liu ona,” dehan Ministra Negósiu Estranjeiru Australia,Penny Wong, liuhusi nia Diskursu iha Salaun MNEK Pantai Kelapa Dili, Sexta 7/07.
Desde independensia, Timor-Leste orgullu tebes asumi nia fatin rasik iha rejiaun. kampeonatu ba direitus-umanus, demokrasia ne’ebé kontinua buras ho susesu husi konflitu ne’ebé mós apoiu nasaun balun ne’ebé foin sai husi konflitu , inklui liuhusi organizasaun g7 + nia nasaun sira ne’ebé maka afeitadu husi konflitu .
“Sempre los ba nasaun ki’ik no médiu sira , ita nia soberania ne’e forti liu tan liu husi ita nia apoiu ba regras no norma sira ne’ebé maka proteje ita hotu, no ita nia relasaun ho organizasaun multilateral sira. Tanba ne’e mak Austrália komprometidu tebes atu apoiu Timor-Leste nia partisipasaun iha organizasaun rejionál no multilateral sira, inklui imi nia kandidatura atu sai membru ASEAN no Organizasaun Mundial Komérslu nian,” nia espl
Tanba Austrália maka ASEAN nia parseiru dialogu primeiru kuaze tinan 40 liu ba , no dezde ne’e kedas sai ona ASEAN nian Parseiru Estratéjiku Komprensivu . Husi pozisaun ida ne’e, Australia sai ona Timor-Leste nia parseiru ne’ebé apoiu maka’as ba Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN . Tanba ne’e, Australia simu ho kalorozu ho prinsipiu ASEAN nian hodi admite Timor-Leste sai hanesan ninia membru ba 11 tuir sira nia admisaun formál ba Timor-Leste hodi sai hanesan nasaun observador ida.
Timor-Leste atu adere ba iha ASEAN ne’e importante tebes ba Timor, tanba ida ne’e mos hanesan sentru ida atu hadi’a rejiaun ida ne’ebé maka kontinua iha mudansa; sentru husi paz no estabilidade rejional nian. No Timor-Leste sai hanesan membru ASEAN sei haforsa sentralidade rejiaun ne’e nian.
“Ami rona ona Primeiru Ministru Xanana Gusmão nia reflesaun kona-ba servisu barak ne’ebé maka ita bo’ot sira sei halo hodi garante atu kompleta rekerementu tékniku ba adezaun ASEAN nian. Tanba ne’e, mak ami komprometidu tebes hodi apoiu ita bo’ot sira hodi dezenvolve ita bo’ot sira nia kapasidade, inklui apoiu ajensia ba bioseguransa no estatistika atu hasa’e kapasibilidade sira, ne ebé sai hanesan xavi importante atu kompleta rekerementu adezaun ba ASEAN nian,” nia esplika.
“Tanba ida ne’e, ohin hau anúnsia katak ami aumenta ami nia pakote apoiu ba Timor nia adezaun ba ASEAN no WTO, liu husi millaun $ 2 tan, sai total millaun $ 8.6. Maibe Austrália nia apoiu ba imi nia soberania boot liu husi ami nia suporta ba iha organizasaun internasional sira. Ami komprende katak ba ita bo ot sira atu mantein imi nia soberania, ita bo’ot sira presiza sai reziliente ekonomikamente,” tenik nia.
Xavi iha ambisaun ida ne’e maka desizaun soberanu sira ne’ebé mak Timor – Leste halo agora. “Ami sei kontinua mantein nafatin hodi sai imi nia parseiru ne’ebé diak liu hotu, no parseiru ida ne’ebé mak sei hamrik nafatin ho ita bo’ot sira ohin loron no kontinua iha future. Parseiru ida ne’ebé mak fahe Primeiru Ministru Xanana Gusmão nia fiar ba ema Timoroan sira nia direitu fundamental atu desidi ita bo’ot sira nia futuru rasik”.
