Forum Sosiedade Sivil ASEAN nian iha Timor-Leste apoio deklarasaun Primeiru Ministru Xanana Gusmao nian kona ba Timor-Leste la tama ASEAN bainhira la resolve problema Myanmar nian. Maski nune’e Sekretariu Jeral (SekJen) ASEAN espera katak deklarasaun Xanana nian la reprezenta pozisaun estadu Timor-Leste.
“Apoiu idea PM née tanba ASEAN tenke kontinua existe nudar plataforma regional nian hodi promove direitus umanus no demokrasia iha rejiaun”, Koordenador Forum Sosiedade Sivil ASEAN iha Timor-Leste nudar mos Diretor FONGTIL, Valentim da Costa Pinto ne’e esklarese.
Diretor FONGTIL ne’e mos expresa katak se bele laos deit koalia kona ba violasaun direitus umanus iha Myanmar maibe mos violasaun direitus umanus iha West Papua, violasaun hasoru povo indigena Malaysia, no mos presegisaun ba ativista sira iha nasaun sira seluk iha rejiaun ida ne’e.
FONGTIL mos husu atu governo Timor-Leste lalika agresivu demais hakarak tama lalais ba ASEAN.
“CSO (Civil Society Organization) ka organizasaun sosiedade civil nia perspetiva katak labele agresivu atu adere lalais. Diuk liu hadiak kondisaun sira hosi priense rekezitu pilar socio-ekonomiku nian. Timor-Leste mos iha dezafiu setor infraestrutura baziku, setor finansas, no setor privadu ne’ebe kiik los no la naton atu sai parseiru ba investor sira hosi rai liur”, Valentim da Costa esplika liutan.
Valente mos hatete katak tuir sosiedade sivil nia hanoin diak liu adesaun ba ASEAN ne’e pauza lai no fo prioridade investmentu iha nivel nasional hodi ajuda sidadaun Timor-Leste bele hetan protesaun diak ba sira nia dereitu umanus, sai resiliente iha dinamika mudansas rejional no global nian.
Reasaun Sosiedade Sivil ne’e mos tanba Premeiru Ministru Xanana Gusmao nia deklarasaun semana ida liuba, 3 Agustu, koalia ba media hafoin enkontru regular ho Presidente Republika Jose Ramos Horta hodi dehan katak Timor-Leste sei la tama ASEAN bainhira ASEAN la konvense Junta Militar Myanmar hodi hakotu konflitu iha Myanmar.
“Ami sei la tama ASEAN bainhira ASEAN labele konvense Junta Militar Myanmar hodi hakotu konflitu iha Myanmar”, Xanana hatete no haktuir hosi notisia ingles RTTL.EP.
Relasiona ho deklarasaun PM Xanana nian ne’e, Presidente Republika Jose Ramos Horta mos hato’o ba publik katak saida mak Xanana hato’o husik hela konfuzaun ba nasaun membru ASEAN nian sira. Nasaun membru ASEAN sira iha tinan ikus 2022 nia laran hato’o ona tuir prinspiu sei rekoinese Timor-Leste nudar membru ASEAN ba dala-11.
Premeiru Ministru Xanana Gusmao nia deklarasaun kritiku ne’e laos buat foun ba ASEAN. Diplomatikamente ASEAN hato’o tiha ona sira nia kritika ba kudeta mak akontese iha Myanmar iha 1 Fevereiru 2021. Iha enkontru Simeira ASEAN nian, 5 Maiu 2023, Prezidente Indonesia Jokowi kontinua husu ba junta militer Myanmar atu hakotu konflitu mak akontese iha Myanmar. Maski nune’e lider junta military Myanmar nian, Ming Aung Hliang la preokupa ho pontus sira mak ASEAN hato’o.
Parte seluk, Sekretariu Jeral ASEAN, Kao Kim Hourn realsa ba deklarasaun Xanana nian hodi expresa ninia konfuzaun ba pozisaun Timor-Leste nian atu tama ASEAN.
“Hau hakarak hatete katak, nasaun membru ASEAN nian serbisu hamutuk, no ida ne’e sei lori ASEAN atu hetan desizaun politik importante hodi simu Timor-Leste atu sai parte hosi ami,” nia hato’o ida ne’e iha Sekretariadu ASEAN nian, 8 Agustu 2023, haktuir hosi metronews.com.
“Ami halo serbisu makas tebes atu ajuda sira (Timor-Leste.Red), ami espera deklarasaun ida ne’e laos pozisaun estadu Timor-Leste,” Nia aumenta.
Pozisaun Timor-Leste nian kona ba kondisaun atu sai membru ASEAN ne’e mos hato’o ba Sekretariu Jeral ONU, Antonio Guterres hodi hatete katak Asosiasaun rejional ne’e labele konvense junta militar Myanmar hodi resolve konflitu violentu mak akontese dadaun hela.
Timor-Leste hatama nia aplikasaun atu sai membru ASEAN iha tinan 2011. Hosi kedas tempu ne’eba ASEAN halo ona serbisu preparativu sira no halo Road Map ba prosesu Timor-Leste nian atu sai membru ASEAN nian. Tinan kotuk prinsipalmente membru ASEAN aseita tiha ona Timor-Leste atu sai membru maibe presija kompleta rekezitu sira mak Road Map hatudu ona.
