Reportajen Joselina dos Santos
Governu hapara profesores kontratadu na’in 5203 sein justifikasaun klaru, Sosiedade Sivil liuhosi Asosiasaun Hak husu Ministeriu Edukasaun prepara kondisaun no rekursu ruma hafoin foti desizaun. Labele hapara bazeia ba emosional nomos interese rasik, tanba Edukasaun hanesan xeve importante ba estadu, nune’e presiza halo asesmentu ho diskusaun klean tanba ne’e sei fó problema ba edukasaun iha Timor-Leste.
Diretór Ezekutivu Asosiasaun Hak Felisciano da Costa Araújo, hateten, ME hapara profesores kontratadu lubuk ida maioria kontratu to’o 17-20 anos seidauk hetan rejime ida atu transforma ba funsionariu permanente. Tanba sá mak Governu hapara kontratu lubuk ida, iha governu Anterior governu la halo ida ne’e tanba saida mak profesores sira ne’e simu konsikuénsia.
“Profesores sira nian dedikasaun ne’e ita la konsidera, maibe tanba deit razaun profesores sira ne’e la hamutuk ho partidu hapara sira ne’e sein justifikasun klaru to’o agora Ministra Edukasaun fase liman. Ne’e duni husu ME tau atensaun to’o iha ne’ebe solusaun ba profesores kontratadu sira nia prblema”, dehan, diretór Feliciano ba Neon Metin iha nian knaar fatin Hak Farol, Sexta 19/01.
HAK husu ME lori asuntu refere hodi halo debate klean atu konvoka Worshop ida atu bele justifika ka klarifika klaru ba professores kontradu sira nian Nune’e bele garante tranparansia informasaun. Karik ME atu rekruta ema presiza rekoñese profesores sira ne’ebe dedika aan iha tempu naruk nia laran maske sira kontratadu, prsiza reviu fali profesores hira mak foin tama profesores hira mak hanorin kleur ona seidauk sai permanente maibe nafatin kontratadu.
“Durante ne’e ami observa katak Tekniku no monitor sira iha ME ne’e halo asesmentu klean ba prosesu aprendizajen eskola sira iha Teritoriu laran, entaun oinsa mak bele hatene profesores sira ida ne’ebe mak kualidade no laiha kualidade. Nune’e ami konsidera katak ME viola ema nia direitu tanba laiha esplikasaun klean no hapara ema sein esklaresimentu”, nia sujere.
Iha sorin seluk, Porta Voz Profesores Kontratadu 2023 Agustinho Pinto hatutan, ME edukasaun hapara sira sein notifikasaun ruma, entaun sira atu ba eskola hodi hanorin ema la fó ho razaun kontratu hotu labele ba tan, entaun servisu ba sira laiha atu bele hala’o servisu tanba durante ne’e sira mos hanesan funsionáriu kontratadu.
“ME hatete manten pozisaun katak koloka ami ba iha bolsa kandidatu maibe ami labele bolsa kandidatu, tanba bolsa kamdidatu ne’e signifika ema ne’ebe foin kandidatu atu sai profesores agora ami ne’e sai ona profesor tinan 10 liu ba no ami hetan rekoñesimentu husi governu entaun ne’e laiha lojika, tanba ne’e ami sei luta nafatin to’o hetan solusaun tanba ME hapara ami liha esklaresimentu klaru”, nia dehan.
Hapara Profrsores Kontratadu fó impaktu ba kualidade edukasaun, Diretora EBC Farol Filomena Fatima Belo Freitas haktuir Obstakulu ne’ebe eskola hasoru mak profesores menus entaun tenke abandona aula no estudante sira halo barullu tanba estudante hamutuk Dois Mil Cento Quarenta e Kuatro. Pior liu mak sala walu mamuk dala ida, entaun hakarak ka lakoi estudante sira labele tuir prosesu aprendizajen ho diak nomos la aprende buat ida.
“Dadaun ne’e laiha solusaun imediata atu rezolve profesores sira nia problema entaun ami labele hanorin profesores sira lamai sala mamuk materia lala’o. Materia sira ne’ebe profesores iha sei kontinua hanorin maibe ba materia sira ne’ebe profesores kontratadu sira hanorin ne’e tenke abandona tanba profesores sira ne’e hanorin bazeia ba ida-idak nia área entaun hakarak ka lakoi tenke abandona aula”, dehan, diretora EBC Farol.
Diretor Geral Edukasaun no Ensino iha Ministeriu Edukasaun Deolindo da Cruz esklarese, Relasiona ba preokupasaun publiku kona-ba ME haparan profeaores kontratadu iha fulan Dezembru ne’e fo impaktu ba eskola taka no abandona eskola mak ME liuhosi Diresaun Geral Ensino Pré-Escolar, Ensino Básico no Ensino Recorente hamutuk ho Diresaun Ensino Secundário katak sirkular refere la koalia ka fó orientasaun ba publiku atu hapara profesores ne’ebe durante ne’e selu husi kontribuisaun inan aman Asosiiasaun no voluntariu sira ne’e laloos.
“Kontribuisaun ne’ebé entre eskola publika no inan aman bazeia ba akordu ne’e kontinua lao tanba dekretu lei no. 32/2023 artigu 87 ba ensinu baziku nian no dekretu lei no. 33/2023 artigu 93 iha 31 de maio revistu. Kontribuisaun refere ne’ebe inspetor eskolar sira rekolla provizoriamente sei entrga fila hodi asegura no deside liuhosi reuniaun entre eskola inan aman no Asosiaun atu hetan akordu hamutuk no prezensa inspetor eskollar sira”,
Ministeriu Edukasaun labele hasai notifikasaun ba profesores kontratadu sira antes ne’e tanba, tuir dekretu lei sistema juridiku nasional ensinu pré-eskolar, ensino básico no ensino Secundário Geral koalia kona-ba provisaun kontradisaun. Tuir loloos iha loron 1 fulan jullu 2023 laiha ona kontratu iha eskola sira tanba iha justifikasaun ne’e baze ba dekretu lei sira, tanba ne’e ME halo dizeminasaun atu dirijente eskolar sira bele intende. ME dadaun ne’e toma responsabilidade hodi buka solusaun no kumpri nia desizaun katak iha tempu badak sei realiza prosesu selesaun teste atu responde ba problema ne’ebe publiku kestiona.
