Reportajen Zevonia & David
“Bainhira ita nia kondisaun estadu halo tratamentu ba professional saúde sira ne’e ho dignu no diak, hau hanoin impozisaun no regra saida deit sei hakruk ba ida ne’e. Impozisaun regra ne’e labele limite ema nia direitu umanu, katak direitu atu serbisu, direitu atu halo pratika”, Provedor Virgilio
Relasiona ho karta sirkulár ne’ebe fo sai husi Ministeriu Saude, konaba bandu profesional saude no médiku sira ne’ebe hala’o serbisu nudar funsionáriu públiku iha ospitál, atu labele halo serbisu iha klínika privadu sira, hamosu polémika ka preokupasaun ba professional saúde sira, nune iha loron 14 Dezembru 2024, Assosiasaun Mediku organiza semináriu nasionál ho tópiku Implementasaun regime kareira dos professional saúde, iha kontestu estadu de direitu demokrátiku”,
Ho asuntu ida ne’e iha entrevista ho Neon Metin, Provedor Direitu Umanus no Justisa, Virgilio da Silva Guterres ne’ebe mos sai orador iha semináriu ne’e rekomenda ba governu, liu-liu Ministeriu Saude tetu didiak situasaun ne’ebe agora mosu relasiona ho sirkulár ne’ebe sai, ikus mai la prejudika presepsaun públiku iha setor saúde, tanba presepasaun públiku ba setor saúde, públiku depende ba oinsá tratamentu professional médiku sira, “bainhira ita halo tratamentu diak ba sira. Ne’e haforsa ita nia presepsaun saúde ba públiku.”.
Nia dehan presijza halo dialogu ho assosiasaun mediku sira, atu rona liu-liu konaba implementasaun dekretu lei ne’ebe sai referénsia ba Ministra hodi halo sirkulár ne’e, maibe hatete katak iha artigu balun iha laran ne’ebe to agora sedauk aplika konaba progresaun no promosaun.
“Bainhira ita nia kondisaun estadu halo tratamentu ba professional saúde sira ne’e ho dignu no diak, hau hanoin impozisaun no regra saida deit sei hakruk ba ida ne’e. Impozisaun regra ne’e labele limite ema nia direitu umanu, katak direitu atu serbisu, direitu atu halo pratika”, Provedor Virgilio haforsa liután.
Nia mos enkoraza médiku sira, professional sira ne’ebe afetadu ba desizaun Ministeriu nian, liu-liu sirkular ne’e, atu labele nonok tenke ko’alia, labele tauk.
“Ami espera katak autoridade sira la bandu, ita nia sidadaun ka funsionáriu públiku atu koalia sira nia direitu. Se lei funsaun públiku koalia konaba limite ema atu koalia konaba asuntu profisaun, maibe lei la bandu ema atu ezije ema nia direitu, kuandu lei ne’e viola ema nia direitu entaun tenke koalia”, Provedor konklui.
Nune mos Prezidente Komisaun ba Seminariu ne’e, Dr. Rui Araujo hatan ba Neon Metin nia perguntas relasiona ho karta sirkulár ne’e bele limita setór privadu ka klínika privadu, atu halo tratamentu ba pasiente sira ne’ebe iha preferénsia atu halo konsulta iha klíniku privadu sira?
Dr. Rui Araujo halo entrevista ho jornalista sira. [Foto: Zevonia | 14.12.2024]
Dr. Rui hatan katak efeitu husi sirkulár ne’ebe bandu mediku, enfermeiru, parteira no professional saude sira seluk, wainhira Ministériu Saude bandu professional saúde sira ne’e atu ezerse profisaun iha privadu, signifika ospitál no klínika privada sira iha opsaun ida deit, rekruta ka fo serbisu ba sira ne’ebe laos funsionáriu públiku.
“Médiku sira ne’ebe laos fungsionariu públiku ne’e iha duni, maibe oituan deit. Ita mos hatene katak sidadaun barak ne’ebe iha preferénsia, sira prefere ba klinika privada, duke ba hein kleur iha ospital publiku, no ida ne’e direitu ida. Wainhira Ministériu limita professional atu halo ezersísiu iha privadu, signifika halo menus ona opsaun ba ita nia populasaun”, esplika Dr. Rui ba Neon Metin.
Nia hatutan katak maioria médiku espesialita halo serbisu iha estadu, se sira labele halo konsulta iha klínika privadu, signifika populasaun ne’ebe prefere atu halo konsulta lorokraik labele asesu signifika, hotu-hotu tenke ba estadu. Implikasaun seluk se klinika privadu la loke ho limitasaun ida ne’e, signifika todan sira ba asisténsia tenke ba hotu públiku, tuir loloos ne’e bainhira privadu loke, nia halo menus ona todan balun husi públiku nian.
Nune’e mak nia dehan problema ne’e mak hamosu preokupasaun laos deit tanba osan , maibe konaba mos kondisaun serbisu, bainhira professional saúde ida iha ospitál laiha kondisaun serbisu, mak iha setor privadu hamosu kondisaun, tanba sa nia labele halo serbisu iha ne’eba iha fora de traballu.
“ita nia ekonomia ne’e merkadu livre, portantu oferta ka supply ne’ebe mosu, ne’e tanba iha demand. Pais sira ne’ebe adopta prinsípiu merkadu livre, normalmente setór privadu sempre avansadu liu, tanba nia investimentu diak liu, nia jestaun diak liu entaun nia fasilidade diak liu. Agora sei governu hare katak setor privadu kompete fali ho governu, hau hanoin ne’e vizaun ne’ebe salah tanba demokrasia iha merkadu livre, ita tenke loke oportunidade ne’e hotu”, esplika eis Ministru Saude
Nune Dr. Rui fo solusaun ba governu katak, laos limite maibe presiza investe liután iha ekipamentus, fasilidade hodi nune’e bele loke oportunidade diak liután.
Hatan ba perguntas seluk konaba karik iha dekretu lei seluk, ne’ebe garante mediku profesional sira atu halo serbisu iha klinika privadu?
Ba Neon Metin Dr. Rui hatan iha dekretu lei ida konaba ezersijiu konaba profisaun saude, ne’e konaba fo lisensa, porezemplu hau hotu iha fakuldade medisina, depois hau fo konsulta ba ita boot, hau tenke iha lisensa.
Iha dekretu lei la dehan ema ne’ebe iha lisensa labele halo serbisu iha klinika privadu, iha tan dekretu lei seluk, bolu Unidade Privada de Saude, nee regula oinsa atu hari klinika, oinsa atu harii maternidade. Iha dekretu lei ne’e mos la hateten klinika privada sira labele kontrata mediku funsinariu publiku. So dekretu lei ne’ebe foin dadauk sirkula ne’e mak hateten funsionariu publiku labele halo serbisu dupla, maibe ninia interpretasaun ne’e la hanesan.
«Interpretasaun ne’ebe juridiku sira uluk halo nee hateten konseitu xavi ne’e mak akumulasaun de funsaun no inkompatibilidade, akumulasaun de funsaun ne’e signfika termu ida, se ita halo buat ida iha oras hanesan. Jurista balun nia interpretasaun dehan bainhira mediku ida serbisu iha privadu laos serbisu iha oras estadu nian ne’e laos akumulasaun. Entaun numeru 2 iha artigu 31 nee hateten la bandu, nia so bandu bainhira iha akumulasaun», dehan Dr. Rui.
Iha abertura ba seminariu refere, Vise Primeiru Ministru, Ministru Koordenador Assuntos Sociais, Ministru Desenvolvimento Rural e Habitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino hateten iha Konstituisaun RDTL dehan ema ida labele iha dupla serbisu, para simu osan estadu nian dupla, maibé Konstituisaun mos la bandu kuandu iha ona oras ne’ebe liu serbisu nian, ema hotu livre hanesan sidadaun hodi hala’o serbisu.
Vise Primeiru Ministru, Ministru Koordenador Assuntos Sociais, Ministru Desenvolvimento Rural e Habitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino. [Foto: Zevonia | 14.12.2024]
Tanba ne’e Assaname dehan profisionál saude sira, tenke tur hodi haree duni diagnosa, lei sira ne’ebe maka iha, ho sira nia esperiensia duni, ho sira nia dezafiu sira hasoru. Tanba ne’e governante hakarak tur hamutuk hodi halo diskusaun ho Profisionais saúde para hadi’a saúde. No haree mos Funsionáriu Publiku sira ne’ebé serbisu keleur ona maibé ho saláriu ne’ebe maka ki’ik, governu presiza hadi’a ida ne’e.
“Nu’udar governante ita hakarak fó, ita hakarak tur para diskuti, ita hakarak rona malu para hadi’a saúde ne’e, iha responsabilidade sira iha ne’e, maibé kuandu sira asume iha difikuldade ba sira para atu implementa loloos. Tanba ne’e, ha’u hanoin tempu ona para ita atu ko’alia tanba 20 ital anos ita ukun-an, atu halo loloos saida maka ita interpreta ba regime espesiál, regime kareira no ba lei sira ne’ebe Funsaun Publiku implementa”, dehan Assanami
