Reportajen David da Costa
Prezidente Tribunál Rekursu, Afonso Carmona, hatete, kona-ba planu harii Supremu Tribunál Justisa, ne’e inisiu kedas hatete ona, nune’e planu ne’e la’o hela. Tanba ida ohin mós ko’alia ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, bainhira orariu implementasaun fiksu ona maka bele ko’alia sai ba publiku.
“Ohin imi haree ha’u ho Prezidente Repúblika tur bisu-bisu malu ne’e ami ko’alia buat ne’e, kona-ba oráriu ne’ebé agora ha’u labele ko’alia uluk ba imi, tanba buat sira ne’e orsida ami fiksu tiha oráriu mak imi sei hatene,” Dehan Prezidente Tribunál Rekursu Afonso Carmona, iha Edifísiu TR Kaikoli, Kuarta 23/07.
Kona-ba progresu maka hahú primeiru mak liu husi semináriu publikasaun ne’e hahú ona, ema dehan faze inisiu la’o, ne’ebe komesa iha dia 1 Jullu ne’e planu hahú la’o ona.
“Ne’ebé agora komesa 1 Jullu ne’e ita la’ós ko’alia plan, ita ko’alia diskusaun tan ne’e inklui regra sira ne’ebé atu fasilita prosesu sira ne’e, regra sira liga ho ita halo promosaun juis sira ne’e iha dezafiu sira ne’ebé mosu tenke hadia,” nia hatete.
Prezidente Tribunál Rekursu mos promote to’o Dezembru buat hotu-hotu tenke hotu, nune’e Janeiru ne’e tama ona faze, tuir pedidu husi Prezidente Repúblika to’o de’it Maiu 2026, tanba ne’e nia faze agora la’o hela.
“Mais menus ida ne’e ha’u informa tiha ba Prezidente Repúblika kona-ba ba fatin ita iha tiha ona, Tribunál tuan ne’e iha Kolmera ne’e. Seidauk uza, agora prepara hela fatin sira ne’e, nune’e to’o tempu Prezidente Repúblika dehan atu instala ne’e buat hotu-hotu fiksu ona,”Nia esplika.
Nia hatete, fatin tuan Kolmera ne’e fiksu ona, ne’e lá’os permanente, ne’e temporáriu de’it, tanba planu hela halo iha supremu nia fatin.
Antes ne’e, Prezidente Repúblika (PR) J. Ramos-Horta, iha segunda-feira ne’e, hato’o diskursu konvinsente ida iha instalasaun Tribunál Supremu, iha ne’ebé apela atu harii ho urjénsia Timor-Leste nia Supremu Tribunál Justisa, subliña katak kria tribunál ne’e mak imperativu konstitusionál no sei sai pilar fundamentál atu hametin sistema demokrásia iha rai laran.
Iha autoridade judisiál, parlamentár sira no distinktu konvidadu sira, Xefe Estadu destaka katak kria Tribunál Supremu labele haree hanesan atu administrativa de’it, maibé hanesan pasu determinante ida atu hametin estadu direitu no kumpre prinsipiu demokrátika ne’ebé konsagra iha Konstituisaun.
Ramos-Horta nota mós katak, maski Tribunál Rekursu to’o agora hala’o ona funsaun hanesan tribunál aas liu no kompeténsia konstitusionál, akumulasaun responsabilidade ne’e kria tenssaun institusionál no limita efikásia sistema judisiál nian.
Iha diskursu, Prezidente hatudu mós planu reforma judisiál ne’ebé abrange área prioritária sia, inklui dezenvolvimentu profisionál, independénsia judisiál, modernizasaun dijitál no hadi’a asesu ba justisa. Prezidente subliña katak Timor-Leste tenke dezenvolve sistema judisiál ne’ebé ajusta ba realidades espésifiku iha rai laran, la’os adopta sistema estranjeiru. Iha kontestu ida ne’e, Prezidente hateten mós importánsia atu integra sistema tradisionál rezolve litíjiu, bazeia iha estrutura suku, ho prosedimentu jurídiku formál sira.
Ramos-Horta husu atu Supremu Tribunál sei sai nu’udar matadalan finál ba prinsípiu konstitusionál sira, hamriik iha divizaun polítika nia leten hodi garante ekilíbriu demokrátiku no proteje direitu fundamentál sira ba cidadaun hotu-hotu.
Prezidente Ramos-Horta remata diskursu ne’e ho hateten katak kria Tribunál Supremu la’os deit reforma institusionál, maibé ne’e kumprimentu ba promesa konstitusionál ida no sei sai hanesan modelu ida ba esperansa demokrásia konstitusionál iha Timor-Leste. Tribunál ne’e sei garante asesu ba justisa ba ema hotu-hotu, la-haree ba sira-nia estatutu sosiál ka lokalizasaun jeográfika.
