Reportajen David da Costa
Prezidente Tribunál Rekursu (PTR) Afonso Carmona la deklara konstituisionalidade ba revogasaun totál Lei Pensaun Mensaun Vitalisia (LPMV) iha tempu badak nia laran maka estudante Fakuldade Siencia Sosiais UNTL, sei hamutuk ho inan, aman no veteranus sira sei halo menefestasaun hasoru PTR.
Porta voz Fakuldade Siencia Sosiais, (FCS) Auxiladora Colo, hatete, Timor-Leste nu’udar estadu de direitu demokratiku ida ne’ebé ukun-an ho boa vontade popular, povu Maubere nia luta ho esperánsa ida katak sei to’o ba indenpendénsia ida totál no kompletu, maibé, infelizmente depois de independénsia espetasaun povu maubere nian la atinji no sedauk natón,
Tanba povu maubere la atinji nia espetasaun tanba, sei enfrenta krize oin-oin ne’ebé invade iha multi-setokrial ne’ebé mak halo destroisaun ba sustentabilidade moris humanidade. Nune’e konsiente ka la-konsiente problema estrutural no setorál sira ne’e la’ós monu tun husi lalehan, maibé, ne’e forma husi sistema globál polítika, ekonómia, sosiál no kulturál ne’ebé hanaran kapitalizmu.
Simplesmente, kapitalizmu ezisti ho interese ba akumulasaun kapitál liu-hosi esplorasaun, esploitasaun no privatizasaun ba rekursu públiku ho dalan legál no ilegál hanesan ukun na’in sira halo iha kintál RDTL ba lei predatór Pensaun Mensál Vitalisia no seluk tan ne’ebé apenas ba hataan de’it interese grupu minória (podér na’in no osan nain) nian.
“Bá ita indikadór ne’ebé mak ita foti sai sasukat hodi haree no presizamente konsiente ona. katak, sistema globál polítika, ekonómia no sosiál ne’e sei lor dezastre boot ba povu rai ida-ne’e, sei la konkista filosofia Libertacão Povu totál no kompletu’. Tanba, durante ne’e, ita hotu-hotu preokupadu ba mal-pratika husi ma-ukun sira ne’ebé influénsia husi sistema refere, haketak no elimina povu nu’udar alvu hosi dezenvolvimentu nasionál,” dehan Porta voz Fakuldade Siencia Sosiais, (FCS) Auxiladora Colo, iha Kampus kaikoli UNTL, Tersa 27/01.
Nia haktuir, ho kondisaun hirak ne’ebé mosu iha setór oin-oin la lori povu hotu ba atinje libertasaun ida totál no explora nafatin rikosoin estadu nian (hanaran povu nian), tanba ne’e tradisaun ida lei pensaun mensal vitalisia, nu’udar explorasaun boot ne’ebé explora makaas povu maubere nia osan, ne’ebé hakerek iha Konstituisaun Republika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL) iha artigu 139° Rekursu Natural Sira, hakuir iha klausula primeiru katak, Rekursu rai leten nian, rai okos nian, bee territoriál, plataforma kontinentál no zona ekonómiku eskluzivu, ne’ebé importante ba ekonomia, ne’e estadu nia propriedade ne’ebé tenke utiliza iha forma loloos no hanesan de’it ba ema hotu-hotu, tuir interese nasionál.
Hanesan ema hotu hatene katak rikosoin estadu nian utiliza no responde ba ema hotu ninia interese, maibé pratikamente diferente, hatudu ona hosi Lei Pensaun Mensal Vitalisia, ne’ebé fó priveleiju ba grupu polítiku no ekonómiku nia interese.
Tanba ne’e husu Tribunál la bele budu bebeik Lei Pensaun Mensál Vitalisia iha meza leten no deklara ona ba povu hotu katak, konstituisionalidade ba revogasaun totál Lei Pensaun Mensaun Vitalisia ne’e
“Tanba saida maka ita ezije ba Tribunál katak tenki deklara ona ba puliku, esperánsa boot povu Maubere nian mak tenki halakon lei Penasaun mensál vitalisia, Públiku hakarak rona ona rezultadu ezizénsia durante ne’e,” nia dehan.
Tanba povu hotu mos kontenti ona, depois de Prezidente da Republika José Ramos-Horta promulga ba revogasaun totál ba lei pensaun mensál vitalisia:
Nune’e husu mos ba Prezidente Tibunál de Rekursu, Afonso Carmona, atu deklara ofisialmente konstituisionalidade ba revogasaun totál Lei Pensaun Mensál Vitalisia bazeia kondisaun sira ne’ebé ohin sita ona iha leten. Tanba ne’e Prezidente Tribunál Rekursu tenki deklara konstitusionalidade tuir de’it povu nía hakarak.
“Ami husu mós Prezidente Repúblika, Primeiru Ministru no Parlamentu Nasional atu ezije ba Prezidente Tribunál Rekursu Deklara lalais konstitusionlidade ba revogasaun LPMV ne’e,” sira husu.
Nune’e mos sira husu Prezidente Tribunál Rekursu deklara tuir de’it konsiensia no kondisaun povu nian, la’ós tuir interese elites sira nian fali.
Iha fatin hanesan mos Porta voz Segundu FCS, Fidelio Cardoso de Jesus, hatete, estaduante sira fó ultima ba Prezidente Tribunál Rekursu atu deklar konstituisionalidade ba revogasaun totál Lei Pensaun Mensaun Vitalisia ne’e, sei la deklar iha tempu badak maka estudante sei hamtuk ho inan, aman no veteranus sira halo manefestasaun hasoru Tribunál Rekursu.
“Ita halo komunikadu impensa ida ne’e, atu fó ultimatu ba PTR, karik PTR aban ho bainrua laiha deklarasaun ba publiku, ne’e sei akontese buat foun ida iha estadu RDTL ida ne’e, Estudante Universitariu Timor-Leste nafatin fó konvite popular ba kamada prinsipal sira, ne’e laos estudante sira maka halo, inkuli inan aman no veterabus sira, sira hamrik hodi luta ba revogasaun total LPMV,” nia dehan.
