Home Notisia Impaktu Hosi Covid-19, OXFAM: Seitor Agrikultura Tenke Hetan Atensaun Iha Kualker Situasaun

Impaktu Hosi Covid-19, OXFAM: Seitor Agrikultura Tenke Hetan Atensaun Iha Kualker Situasaun

1697
0
nia Jestor Senior ba Programa Parseira no Influensia nian, Fernando da Costa. [Foto: Santina Lucia da Costa | 04.04.2020]

Reportazen Zevonia Vieira

Seitor agrikultura sai fator importante iha Timor-Leste hodi bele investe barak liu. Apoiu agrikultura hodi hasa’e sira nia rendimentu ne’e esensia ba redusaun probeza iha Timor-Leste. Sensu 2015 nian hatudu katak kuazze 64% adultu ne’ebe serbisu oa deklara sira nia an nudar agrikultor, no kuaze 80% hosi populasaun tomak mak sustenta sira nia moris iha setor agrikultura [RDTL 2015]. Maioria agrikultura kultiva iha deit rai ho ektare kiik, 66% familia agrikultor makai ha toos kultiva menus hosi ektare ida no 98% maka menus hosi ektare liman. Maioria sei uza metodu tradisional ho nivel produtividade ne’ebe minimum [Oxfam 2019, 2]

Liu hosi konferensia imprensa Oxfam nia Jestor Senior ba Programa Parseira no Influensia nian, Fernando da Costa hateten situasaun Covid-19 ho dezastre naturais mak akontese foin dadaun hatudu momoos katak iha duni importansia boot atu diversifika Timor-Leste nia ekonomia liu hosi dezenvolve ho diak setor agrikultura.

Hatan ba Neon Metin saida mak Oxfam hakarak hateten katak impaktu hosi Covid-19 ba seitor agrikultura, liu-liu ba ema vulneravel no difisiensia sira ne’ebe moris nudar agrikultor sei hetan problema?

Ba Neon Metin Fernando da Costa hatan katak iha kualker situasaun dezastre hanesan iha rai barak hasoru, ema hirak ne’ebe kiak liu, nia sofrementu sei boot liu duke sira ne’ebe mak nia kondiasaun diak liu.

“Ba ita Timor-Leste pro ezemplu, agora dadauk ita hatene katak covid-19, Timor-Leste aplika estadu emerjensia no estadu emerjensia ida ne’e aplika ba ema hotu no la diskrimina, maibe ema la hasoru estadu emerjensia ne’e ho kondisaun hanesan. Merkadu loke nafatin maibe transporte publiku la lao, entaun signifika katak ba ema sira ne’ebe kiak liu, liu-liu feto no ema ho difisiensia, sira susar atu asesu ba fatin publiku sira hanesan”, hateten Fernando

Fernando hatutan ida ne’e sai preokupasaun ba Oxfam, no Oxfam nia advokasia iha mundu tomak hanesan, ba Timor-Leste liga ho relatoriu ida ne’e, maske estudu ida ne’e halo iha fulan hirak liu ba, maibe importante atu fo hanoin katak iha situasaun hanesan, governu tenke fo atensaun makaas ba  investimentu iha agrikultura, tanba lolos agora ema komesa halo natar no to’os, maibe ema labele halo tanba se estadu emerjensi aplika, governu tau esforsu tomak hodi tau atensaun ba covid-19, entaun governu nia atensaun sei muda oituan to’o situasaun ne’e liu.

Iha relatoriu Oxfam hatudu katak numeru hosi Sensu no Produtu Internu Bruto [PIB] hatete katak maioria populasaun serbisu iha setor agrikultura, maske nune kresimentu ekonomiku iha setor nee limitadu tebes. Kresimentu ekonomiku Timor nian, liuliu sentraliza deit iha Dili duke iha area rural.

Tuir Oxfam katak impaktu dezigual hosi kresimentu ekonomiku iha Timor-Leste ne’e sai signifikante liu bainhira governu fo atensaun ba situasaun sira hosi populasaun marjinalizadu iha area rural. Hanesan agrikultor ne’ebe kiak liu kompara ho sira nia maluk iha Dili, feto no mane ho difisiensia kiak liu kompara ho sira nia vizinhu ne’ebe la moris ho difisiensia.

Laiha seguransa ai-han no invese iha setor agrikultura menus bele afeta baiha numeru mal-nutrisaun iha Timor? Ba Neon Metin Fernando da Costa hateten, iha relatoriu Oxfam, sita hosi ema seluk nian hateten katak mal-nutrisaun iha Timor sai preokupante tanba 48%.

“Atu liga ho relatoriu Oxfam nian tanba duni situasaun ida ne’e presiza investe iha agrikultura, ho investe iha agrikultura ita bele iha seguransa ai-han, kuandu iha seguransa ai-han ita mos bele hanoin katak nutrisaun mos bele aumenta”, hateten Fernando, iha konferensia imprensa.

Ho situasaun ida ne’e ba Neon Metin Fernando da Costa hateten Oxfam iha nia serbisu rasik, maibe se hare ba governunia dekretu liga ho estadu emerjensia signigika katak labele halo atvidade boot sira, maibe pratika ne’ebe mak Oxfam halo manda relatoriu no hatama submisaun ba governu no Parlamentu, hodi hatudu saida mak hetan iha peskiza laran. Estrategia ida ne’e vale deit ba durante tempu estadu emerjensia, focus ba governu nian oinsa atende situasaun emerjensia ne’e.

“Oxfam iha papel atu fo hanoin bainhira ih situasaun hanesan sei afeta ema nia vida sosial no ekonomia, hatutan mesajen ida ne’e ba ita nia governante sira no publiku, atu hare katak ita labele husik ita nia setor agrikultura la hetan atensaun iha kualker situasaun”, hateten Fernando.

Relatoriu Oxfam nian mos mensiona katak dezenvolve setor agrikultura ho maneira ne’ebe inkluziva, maka sai hanesan element xave ba redu probeza iha Timor-Leste. Liu hosi hasae agrikultura nia abilidade, atuprodus no faan saida maka sira kuda, ne’ebe bele lori kresimentu ne’ebe inkluzivu no fo impkatu direta ba redusaun pobreza iha nasaun ne’e.

Tuir Oxfam katak dezepenhu diak hosi setor agrikultura nian mos bele lori seguransa ai-han no nutrisaun diak iha nasaun ne’e. Kestaun ne’ebe sai hanesan asuntu importante iha Timor-Leste ne’ebe iha populasaun 24.9% mak hetan mal-nutrisaun, labarik 48.6% ho idade lima ba kraik maka infrenta isin badak, 14.4% maka abandonadu [Von Grebener et. Al.2019:53]

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here