Reportajen David da Costa
Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (GTPRT) ne’ebé mai husi Organizasaun Rezistensi sira, ohin hamutuk ho Centro Nacional Chega, Institutu públiku (CNC.IP) aprezenta ba Governu kona-ba oinsá preparasaun ba prosessu rekonsiliasaun entre Timoroan ho Timoroan sira iha rai laran nomós iha Indonesia.
Portavoz Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan, (GTPRT) Joaquim Da Fonseca “Russo” hatete, Ohin loron ne’e hanesan oportunidade ida ba grupu de trabalho ba rekonsiliasaun Timoroan atu hamutuk ho Centru Nasionál chega (CNC) aprezenta ba Governu prosesu preparatoriu ne’ebé mak grupu trabalho ne’e halo ona, hodi prepara ba prosessu rekonsiliasaun ida-ne’e.
Tanba ne’e, ohin iha dokumentus rua ne’ebé mak aprezenta iha ne’e, nota de konseitu kona-ba rekonsiliasaun entre Timoroan, ida-ne’e hanesan atu aprezenta vizaun jerál kona-ba rekonsiliasaun ne’e, no depois dokumentus seluk mak termus de referensia ba prosesu rekonsiliasaun, ida-ne’e ko’alia kona-ba pasu tékniku ne’ebé tenke foti iha prosesu ida-ne’e atu bele fó fatin ba ema Timoroan sira atu bele fó Dame ba malu.
“Dadaun ne’e ita sei iha prosesu preparatoriu mais kuandu ko’alia kona-ba hahú , prosesu ida-ne’e la’ós hahú , ida-ne’e kontinua prosessu sira seluk ne’ebé akontese tiha ona iha pasadu hanesan liuhusi CAVR , prosessu rekonsiliasaun komunitária ne’ebé balun mai husi inisiativa komunidade rasik ho fasilitasaun husi NGO sira grupu sosiedade sivil sira seluk no mós husi CAVR duni,” Dehan Portavoz Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan, Joaquim Da Fonseca “Russo” iha Salaun CNC Valide, Dili, Tersa 8/04.
Tanba molok ne’e iha ona prosessu seluk kona-ba rekonsiliasaun, prosessu ida-ne’e atu operasionaliza loloos ne’e dalaruma sei lori fila rua ka tolu hanesan ne’e? tanba tenke define didiak termus de referensia ne’e estabelese prosedementu operasional manuál sira-ne’e, depois mós tenke identifika ema, tenke fó preparasaun ba ema sira ne’ebé ke envolve iha prosessu ne’e hodi bele ba fasilita dialogu iha komunidade nia leet hodi ba hetan rekonsiliasaun ne’e iha komunidade.
“Dezafiu ita agora tinan 25 ona depois de konflitu entaun ita sei ko’alia kona-ba konflitu ida ne’ebé mosu iha tinan 25 liu ba naruk ba kotuk tanba ida-ne’e mai husi 74 konflitu internal ne’e entre Timoroan sira la’ós de’it kona-ba sira ne’ebé hakarak ukun an ho sira ne’ebé hakarak ba hamutuk ho Indonesia, maibé internalmente iha entre Timoroan sira ne’ebé hakarak ukun aan mos iha konflitu, tanba diferensia ideologia diferensia pensamentu, ida-ne’e buat sira ne’ebe agora dalaruma ne’e ita buka ema atu ko’alia ida-ne’e mos laiha ona, maibé kanek ne’e sei iha, familia sira lori hela kanek ne’e tantu husi familia ne’ebé mak sai hanesan vítima nune’e mós família balu ne’ebé inosente mós akuzadu ne’ebé prosesu ne’e hanesan ita ba kee fali buat ida istória nian, maibé importante ba ita nia aan no ba ita nia rai nia futuru ida-ne’e mak ita nia dezafiu boot mak ida memoria ne’e, mais tenki halo agora ne’e tanba tinan 25 mai tan ne’e kleur liu ona agora maka sai hanesan momentu oportunidade atu bele halo prosesu ida-ne’e,” Russo explika.
Nia esplika liu tan, rekonsiliasaun ida-ne’e entre Timoroan, iha kontestu internal ne’e entre Timoroan sira ne’ebé hotu-hotu hakarak ukun aan ne’e, no mós sira ne’ebé balun sei iha sorin ne’ebá (Indonesia), tanba iha sorin ne’ebá mós balun ne’e ba de’it, nia la halo buat ida mais nia trankadu hela iha ne’ebá, tanba tauk mai ema atu kaer, buat sira ne’e hotu ne’ebé dokumentus ne’e enkuadra prosesu, se mak responsabiliza, buat sira hanesan ne’e.
“Ida ne’e hanesan termus referensia ne’ebé nia konteudu ha’u labele fó sai, tanba ne’e mos dokumentus ida sei evolui hela depois kuandu halo ona no kompleta ona CNC ou grupu trabalhu sei ko’alia fali atu hatete ba publiku Timorense dehan nota konseitu ba rekonsiliasaun Timoroan maka ne’e, termus referensia ba prosesu mak ida-ne’e hodi konvida publiku atu partisipa, atu fó sira nia kontribuisaun fó sira nia informasaun no apoiu hotu-hotu ne’ebé grupu trabalhu ida-ne’e presiza atu rekonsiliasaun ne’e bele la’o ba oin” Russo haktuir.
Tanba ne’e, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, la’ós fó orientasaun maibé nia apresia dokumentus ne’e no nia fo hanoin, nia pontu devista kona-ba dokumentus ida-ne’e, dokumentus ne’ebé grupu de trabalho prepara ne’e, hodi kompleta buat balu ne’ebé seidauk inklui iha dokumentus ne’ebá, entaun jeralmente nia haree dokumentus ne’e pozitivu no nia apresia, nia apresia tebes tanba haree pozitivu husi dokumentus ne’e, esforsu di’ak no nia agradese ba esforsu ne’ebé grupu trabalho halo, i kompromete nia apoiu pesoal nomós apoiu Governu RDTL nia ba prosessu rekonsiliasaun ida-ne’e.
