Home Saude Auto-Kuarentena Durante Loron 14, Gill: Ema Dehan Izola Ita Nia-an, Bele Salva...

Auto-Kuarentena Durante Loron 14, Gill: Ema Dehan Izola Ita Nia-an, Bele Salva Ema Barak

708
0
Prezidente Konsellu Imprensa Virgilio Guterres. [Foto: Merina Xareal | 02.03.2020]

Reportazen Zevonia Vieira

Pandemia virus Corona sai ona ameasa boot iha mundu tomak, tanba iha nasaun Europa, Amerika, Xina no Asia hamate ona ema rihun ba rihun. Virus Corona ne’ebe daet ona mai Timor, bainhira Ministeriu Saude deklara iha ona ema ida positivu virus Corona.

Situasaun ida ne’e governu foti medidas no Prezidente da Republika mos dekrata estadu emerjensia, ho objetivu sidadaun bele salva an hosi Corona, hodi haruka sidadaun sira hela hakmatek iha uma no moris hijiene tuir regras mediku sira nian.

Iha istoria ne’e Neon Metin hakerek istoria ida hosi sidadaun ida ne’ebe mak halo auto-kuarentena ba nia an iha uma, bainhira fila hosi nasaun afetadu Indonesia iha loron 17 Fevereiru, nia mak Prezidente Konsellu Imprensa, Virgilio Guterres.

Iha dada lia ho Neon Metin iha loron 02 Abril, bainhira nia remata ona nia auto-kuarentena haktuir nia esperiensia. Tuir Virgilio katak razaun fundamentu tanba nia komprende no hatene saida mak virus Corona, tanba ida ne’e nia hakarak izola an rasik para bele bele salva ema seluk

“Razaun premeiru hau rasik komprende no hatene virus Corona, iha loron 17 Fevereiru bainhira hau fila hosi Bali, no bainira too Dili hakarak ba izola an iha foho, maibe kolega Australiano ida ne’ebe mak serbisu iha NGO ida iha Timor, tanba nia hela besik ho ami, entaun nia oferese kuartu mamuk ida, para hau bele hela durante loron 14”, tenik Virgilio iha edifisu KI, Kintal Boot, 02/04.

Lamukan nudar narak kodigu ne’ebe nia uza iha tempu rezistensia, ba Neon Metin nia konfesa katak problema ne’e laos iha ita, tanba ita mai hosi fatin afetadu hanesan Indonesia-Bali, tanba iha ona kazu, entaun ita lahatene iha ne’ebe ita nia liman kona saida, ita la hare, entaun diak liu ita evita.

“Hau labele karantina iha uma tanba hau nia banin feto, no hau nia fen nia avo feto tanba virus ne’e ataka lalais mak ema ida boot sira, alende ne’e tanba mos hau nia familia rasik entaun diak liu hau prevene no halo distansia”, tenik Lamukan

Jornalista senior ne’ebe mak hahu ona nia kareira hanesan jornalista iha tempu Indonesia, kontinua dad alia ho Neon Metin, hodi haktuir katak hosi loron 17 Fevereiru – 02 Abril konsege kompleta loron kuarentena durante.

Lamukan dehan katak pontus positivu ne’ebe nia hakarak foti mak bainhira hatene ona, tenke hatudu katak labele tarde liu tanba iha esperiensia bainhira konsellu mediku ka konsellu seluk koalia ita lakohi rona, nia konsekuensia mak hanorin ita ho trajedia, entaun ida ne’e mak halo hau no desidi auto-kuarentena.

Kuarentena durante loron 14 katak tenke izola an, moris mesak no halo distansia ho ema seluk, karik ida ne’e tempu naruk ida, ne’ebe mak tenke halo ho pasensia, labele besik familia, labele hakuak oan sira ka halimar ho sira, tanba labele sik karik bele konab virus Corona, tanba fila hos fatin afetadu.

Ho tempu izolamentu ne’e, Virgilio Guterres aproveita nia tempu hodi hetan vantazen durante kuarentena an.

“Aproveita tempu ne’e tanba hau gosta leitura, entaun hau aproveita lee. Mai hosi Bali aproveita kedas sosa livru entaun pronto lee livru sira ne’e. Atividade seluk ne’ebe hau halo kontinua halo kontaktu ho ema, Work From Home, halo enkontru plenariu dala rua ho Konseilhor sira, hau mos hola parte iha PLG entaun halo enkontru via video call. Barak liu hau fo tempu ba estuda, liu-liu hau buka refernesia iha tempu pasadu konaba moras Corona ne’e, no ikus mai ita hatene tanbasa mak umanidade ne’e tenke hetan. Hau hatene Kuarentena tanbasa tenke iha,  saida mak hau lee katak moras Corona ne’e akontese ona iha tinan 1300- 1400 ne’e ataka ona iha Europa,  iha Italia duni entaun deskonfia Ro balun lori moras ne’e mai hosi Asia, entaun bainhira Ro to’o, sira husu durante loron 40 Ro ne’e labele ba entaun ne’e hahu kuarentena”, haktuir Virgilio

Dalabarak ema hamosu hahalok rasismu tanba dehan virus Corona afeta ba ema estranjeiru ka babain ema dehan kona ema malae. Informasaun ne’ebe namkari iha Timor laran, ema sempre hamosu liafuan katak ema estranjeru ka malae mak positivu kona virus Corona. Situasaun ida ne’e hamosu diskriminasaun no halo ema estranjeiru sira la hakmatek moris iha Dili.

Ba Neon Metin Virgilio hasara tuir saida mak Dr. Rui Araujo esplika liu hosi centru media ba covid-19, ne’ebe mak harii hosi Gabinete de Crize katak virus ne’e la diskrimina ema, la hare Timoro oan ka  malae.

Virgilio haktuir istoria ida katak emperador ida hosi Romania ne’e mate tanba virus ne’e, to’o intelektual balun mos tenke halo kuarentena, tanba ne’e ita la hakfodak bainhira rona rainha Elizabet kona virus Corona.

“Hau aproveita estuda konaba moras ne’e no fo razaun forte liutan ba hau atu komunika ho kolega sira seluk, ne’ebe bele hatoo ba ita nia estadu katak tenke halo investimentu ba iha seitor Saude. Iha Saude ne’e laos atu harii deit infrastrutura, maibe halo investimentu peskiza konaba medicina nian, atu nune aban bainrua ita nia beoan sira nia tempu, sira la preokupa ona hanesan iha situasaun agora ne’e”, hateten Virgilio

Virgilio ne’ebe mos uluk kontribui nia an liu hosi organizasaun rezistensia Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste [RENETIL] hamutuk ho estudante sira iha Indonesia, hodi luta ba ukun rasik an, hateten ba Neon Metin katak pandemia virus Corona ne’e hamosu preokupasaun no tauk ba ema idak-idak nia vida.

“Ema dehan izola ita nia an, bele salva ema barak ne’e hanesan asaun siviku ida ne’ebe ita hotu tenke hatene, liu-liu ita sira ne’ebe hatene informasaun”, hateten Virgilio

Virgilio konfesa  katak desvantajen hosi kuarentena mak la sai  ba liur, labele hakuak oan sira, tanba babain tenke hakuak no halimar ho oan sira, ida ne’e mak halo stress, maibe situasaun hanesan ne’e ita nia rasio mak tenke makaas,  “ita nia desizaun no meius ida tanba ita hadomi ema seluk ne’e mak ita lakohi ba ne’e. Se ita ba depois ikus mai sira moras hotu,  diak liu ita hadook an .Ita mak tenke esforsu an hodi foti nia vantazen hosi kuarentena”.

Virgilio pasa nia tempu hodi lee livru importante sira ne’ebe mak iha relasaun ho pandemia, maske izola an, Virgilio hakarak estuda buat balun ne’ebe iha ligasaun ho virus. Livru konaba Infeccionista no Historiador Brazil, Livru konaba Historia da Humanidade Contada Pelo Virus [Istoria Umanidade Konta hosi Virus], livru konaba Historia e Suas Epidemias, A Conviencia do Home Com Os Microorganismos [Istoria h onia Epidemia sira, Ema Ne’e Moris Hamutuk ho Mikroorganizmu Sira] ne’ebe hakerek hosi Stefan Cunha Ujvari hosi Brazil no livru konaba Jurnalistik dari Humanisme Harian Kompas, hakerek nain Sindhunata ne’ebe hakerek konaba humanismu no nia savi ida mak interese ema nian, tanba se ema laiha jurnalismu laiha

Ba Neon Metin Prezidente Konsellu Imprensa ne’e hateten livru nain hosi Brazil ne’e konta istoria umanidade nian neebe konta liu hosi virus hanesan konaba TBC, Lepra, Korela, Pesti Negra iha Europa, iha livru laran ne’e hateten ita ema sira ne’ebe sei moris, virus ne’e sei iha nafatin, tanba nesesidade ekonomika, ita konsume hahan no animal sira ne’e.

Durante kuarentena Virgilio Guterres hateten nungka hetan kontaktu hosi Ministeriu Saude maibe nia dehan sekarik iha sintomas, nia sei kontaktu direita ba mediku sira atu bele halo teste, maibe to loron ne’e remata laiha sintomas ne’ebe mosu.

Ho situasaun ida ne’e Virgilio ne’ebe konsege aplika auto-kuarentena nia an durante loron 14, hatoo lia menon sidadaun sira katak ba sira ne’ebe lahatene impaktu hosi moras ne’e, diak liu buka hatene, no ba sira ne’ebe hatene diak liu izola an durante loron 14, no durante loron 14 mak laiha sintomas Covid-19 nian laiha buat, maibe sekarik sintomas covid-19 nian tenke halo kontaktu ho mediku sira para halo teste.

“Hau nia mesajen mos ba governu liu-liu ba ekipa covid-19, atu tau atensaun ba maluk sira ne’ebe kuarentena, halo tratamentu ba sira, hare sira nia hahan, atu nune sira ne’ebe ba kuarentena bele salva-an hosi moras, labele ho kuarentena ne’e, sira mak sai moras tiha fali”, tenik Virgilio

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here