Home Feature COVID-19: Afonso La Suru No La Pinera Raihenek Ona, Rendementu La iha,...

COVID-19: Afonso La Suru No La Pinera Raihenek Ona, Rendementu La iha, Moris Depende ba Ema Seluk

823
0
Afonso Waty, hamrik iha parte liman los, hetan entrevista ho jornalista Neon Metin, Santina LDA (Foto: Jose Cardoso)

Reportajen Santina Lucia da Costa

Estadu Emerjensia ba COVID-19 ne’e sei extende ba fulan ida tan. Ne’e signifika servisu informal sira sira mos tenke sofre fulan ida tan. Ne’e mak dadaun ne’e akontese ba Afonso Waty, tinan 48, buka moris ho suru raihenek no pinera raihenek. Afonso moris mesak, nia la iha rendementu seluk,  fulan ida ona nia ba han tuir familia nia uma, dala ruma nia hetan ajuda foos lata ida ka rua hodi tein netik ba loron rua ka tolu.

 “Hau nia serbisu lor-loron mak pinera raihenek, agora estadu emerjensia hanesan ne’e, ema atu hola rai henek laiha. Agora hau osan laiha, hau ba han iha familia no kolega nia uma. Dalaruma sira fó foos lata ida ka rua hau lori mai tein ba han. Foos lata ida ka rua ne’e hau han loron rua ka loron tolu,” katak Afonso Waty ba Neon Metin iha Fomentu 2, Ponte Foun, 25/04.

Afonso halo servisu suru no pinera raihenek tinan 4 ka 5 ona. Antes ne’e Afonso faan raihenek butuk ida ba $10-15. Osan hanesan ne’e Afonso sei hetan antes estadu emerjensia, maibe agora lae ona. Osan ne’ebe nia hetan naton ba nia an ne’ebe moris mesak.  

“Hau hela mesak iha uma, uma ne’ebe agora dadaun hau hela ne’e riang mak halo. Uluk fofoun hau mai Dili hau hela iha kos de’it, fulan ida selu $40 dollar. Depois osan laiha tiha hau dada lona iha mota ibun agora dadaun halo uma ba ne’e, toba iha ne’e de’it. Iha fulan janeiru rian halo tiha uma kiikoan ne’e ba hau hela, no hau hela fulan 2 ona. Mais ne’e mos uma mamuk ida, kuartu ida, la iha kulsaun ka biti ho sumasu. Hau nahe tiha dos mak hau toba ba. Roupa atu hatais mos laiha, so roupa tahan rua ka tolu mak hatais hodi troka malu,” Afonso konta tuir nia moris. 

Nudar ema ne’ebe hela mesak karik Afonso sei la elijivel ba $100 dolar mak governo sei fahe tanba Afonso la tama iha kategoria nudar familia. Afonso nia naran karik tama hamutuk iha nia riang nia fixa familia mais signifika nia riang mak iha dereitu ba hetan $100 ne’e tanba Afonso nia moris depende ba nia riang. Karik Afonso bele hetan subsidiu ba servisu informal nian, mais oinsa ida bele akontese? Afonsso la rejistu iha kompania ruma nudar trabalhador, no nia la rejistu ba seguransa sosial.

“Hau husu ba governu se bele ajuda netik ami ho aihan sira hanesan, foos, mina, atu nune’e ami bele han, loron ida ense netik ami nia kabun,” Afonso halerik no husu tulun governo nian.

Afonso mos hakarak proteze nia an hosi moras COVID-19. Nia hatene tanba nia rona ema dehan kona ba fase liman ho sabaun no tau maskara. Maibe Afonso sente la iha kbi’it ba halo buat sira ne’e.

“Hau hatene katak tenki prevene-an hosi COVID-19, maibe ami nia moris mak hanesan ne’e ona. Ami beik ne’e beik ona, ami osan laiha atu hola maskara. Ami fase liman mos hanesan de’it, ami han tiha kontinua pinera rai henek,” Afonso esplika.

Situasaun hanesan agora dadaun ne’e sorte diak se hetan netik tulun ruma hosi familia. Afonso hetan tulun hosi nia riang Mateus Barreto. Nia mak halo netik uma ba Afonso no fo netik hahan. 

 “Hau ma ajuda halo hela uma ba nia. Durante ne’e nia dada lona mak toba iha okos, no toba deit iha dos leten. Fatin atu proteze hosi loron manas no uda iha ona, maibe atu toba nia kontinua nahe dos mak toba iha leten, kulsaun mos laiha, tanba osan laiha, hahan mos araska tanba agora tempu ida hanesan nene ami araska hotu kedas,” dehan Mateus Bareto.

Mateus Bareto dehan katak durante ne’e Afonso dalaruma ba han iha uma. Maibe dalaruma ami araska hotu ami labele halo buat ida, nia ba fali nia kolega sira nia uma mak ema fo foos lata 1 ka 2 ba nia.

“Se estadu hatene nia povu, entaun ajuda netik nia ka haree netik uma ida nia bele muda ba. Tanba uma ida agora halo iha mota ibun ne’e ita lahatene, karik udan boot mak mota boot mai sobu, ita labele halo buat ida,” Mateus husu governo nia tulun.

Tuir observasaun Neon Metin, Afonso Waty laiha hahan ba nia nesesidade baziku. Nia nahe dos  mak toba iha leten. Roupa tahan ida ka rua nia hatais troka malu, no nia iha sanan kiik ida ho tasu kiik ida, maibe foos laiha nia atu tein.

Afonso reprezenta ema lubuk ida mak servisu iha setor informal. Dadus sitiu Index Mundi nian rejistu ema sira mak servisu iha setor informal ne’e besik 70%. Dadus survey merkadu trabalho nian tinan 2010 halo kalkulasaun katak iha ema 1,000 mak servisu iha fatin sira hanesan Afonso servisu ba ne’e. Sira nia rendementu la iha serteza. Ba situasaun estadu emerjensia hanesan ne’e, ema sira mak buka moris hanesan Afonso mak sofre liu. Sira mos la iha serteza se sira sei tulun benefisiu hosi pakote tulun sosial no ekonomia mak governo atu fo. 

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here