Home Feature COVID-19: Eskola Online, Dezafius Mak Estudantes, Inan-Aman no ba Profesores Hasoru iha...

COVID-19: Eskola Online, Dezafius Mak Estudantes, Inan-Aman no ba Profesores Hasoru iha Laclubar

391
0
Eskola 3 Siklu de Laclubar (Foto: Adro Serutukae)

 Reportajen Adro ‘Saretukau’

Estadu Emerjensia ba COVID-19 ne’e lao fulan ida ona, estudante sira kontinua hasoru dezafiu iha uma hodi asesu ba meteria edukasaun, estudante sira la iha livru, susar atu akompnna lisaun sira ho si mak fo sai iha televizaun no mos hosi telefone matenek sira (smart phones). Eskola online aplika derepente tanba COVID-19, estudante sira no mos inan aman sira la preparadu ba metodu apredijazen foun ne’e.  

Estudante ida iha Laclubar, Fransico Soares, hatete ba Neon Metin katak antes COVID-19 sira eskola hanesan babain no nia eskola iha livru maibe labele lori ba uma. Maibe bainhira iha anunsiu ona kona ba estadu emerjensia atu nia eskola la lao ona. Nia rona katak estudante sira tenke estuda online maibe ne’e imposivel ba Fransisco. 

“Iha anunsia iha rádiu, televizaun ho telephone konabá atu estuda iha pájina hanensan ne’e, ne’e los hotu, maibé susar ba ema ami sira ne’ebé livru la iha, telephone la iha,” Fransisco hatete ba Jornalista Neon Metin, iha nia hela fatin, Posto Laclubar. 

“Iha eskola livru iha, maibé labele fahe mai ami tanba ami iha eskola ne’e ema barak liu. Depois uza iha klas laran, antes aula hotu, ita tenki entrega, labele lori ba uma. Se ita lori ba uma lakon ita selu $50,” Fransisco aumenta. 

Ba Fransisco estuda iha uma ne’e la efetivu tanba livro la iha no la iha telefone atu akompanna.

Ba inan-aman estuda online ne’e fo dezafiu bo’ot liutan ba sira nia moris. Sira bele hakaas oan sira estuda maibe fasilidade ba apoio mak la iha. Dezafiu ne’e sai bot liutan bainhira osan sira eskola iha klase mak la hanesan. 

Inan hosi oan nain 4 mak sei eskola, Catarina Soares, esplika dezafiu sira mak nia hasoru. Ba Catarina estuda hosi televizaun la lao diak tanba sira nia rede (jaringan) ba televizaun la estavel. Nia la iha kbi’it atu sosa telefone ba oan sira.

“Ema fo sai duni dehan atu estuda iha Televizaun ne’e mais, estuda la di’ak tanba televizaun anin boot ona jaringan aat los, ne komesa la sai mos ona. Komesa sira libur tanba moras ne’e, mais ema mestre sira la fo livru ba sira hodi estuda. Fo sai de’it iha televizaun dehan sira estuda liu hosi televizaun ho telephone, mais telephone mos la iha,” Catarina esplika. 

“Livru la iha, SD, SMP ho SMA hanesan hotu. Hanesan ne’e, libur ho libur sira fahe karik livru balun hodi estuda karik di’ak, agora la iha ne’e,” Catarina hatutan.

Catarina mos hatete katak sira ne’ebe la iha telefone, bainhira sira iha netik livru ruma sei diak ba sira. Iha Catarina nia hela fatin eletrisidade mos la moris estavel, mate bebeik, no ne’e difikulta tebes ba sira.

Situasaun mak inan Catarina hasoru mos akontese ba inan Maria da Silva. Inan Maria da Silva iha oan 2 sei SD no ida seluk SMP, ida iha SMA no iha bot iha UNTL. Nia hatete katak nia oan sira susar atu akompanna material iha televizaun tanba material la hanesan saida mak hanorin iha sira nia eskola. Nia oan sira mos labele akompanna hosi telefone tanba osan la iha atu sosa pulsa bebeik.

“Durante feriadu fulan ida ne’e, ema fo sai iha televizaun ne’e dehan atu estuda pois hakerek tuir. Sira hare atu estuda tuir ne’e la iha, tanba sira dehan, ama ami estuda tuir mos ami la komprende, di’ak liu ami hein tama eskola mak ami estuda, tanba ami haree tuir televizaun ne’e mos ami la komprende, “ Maria da Silva esplika tuir nia oan sira nia expresaun. 

“Aprende liu hosi telefone ne’e, osan iha ami hola pulsa, se osan la iha atu halo nusa, se inan-aman mampu hola pulsa, bele hola $5 to’o $10 hodi online ka liu hosi internet, la iha ne’e atu halo oinsá. 

Pois ami atu bisnis ne’e lori saída. Ami atu bisinis hodi fa’an ema dehan labele la’o, agora ami kredit hela estadu nia osan, estor fulan-fulan, ami lori saída atu selu,” Maria hato’o nia preokupasaun sira.

Ba Maria nia preokupasaun bo’ot liu ho lisaun eskola nian sira. Nia dehan katak la hatene labarik tama fali eskola ne’e sira atu aprende saida. Maria mos hatete, nia oan ida iha UNTL presija tebes osan hodi akompanna material sira online maibe situasaun hanesan agora ne’e todan tebes ba Maria no nia katuas oan hodi sustenta sira hotu. 

Professor Ensinu Báziku 3 Siklu de Laclubar, Vicente Almerido Soares, rekoinese dezafiu mak estudante no inan aman sira hasoru. Nia mos hatete katak Ministeriu Edukasaun iha hanoin diak ba estudante sira maibe estudante sira la iha kondisaun atu tuir saida mak Ministeriu hanoin. 

“Ha’u sente buat hotu di’ak hela, Ministériu Edukasaun halo buat ida ne’e di’ak, so buat ida ne’ebé ha’u dehan alunus sira mak dala ruma sei labele tanba balu iha telephone, balu la iha, ne’e be dala ruma sira la bele estuda,” Profesor Vicente hato’o. 

“Karik fo mensajen hosi  média de’it, ba alunus sira ne’ebé iha telephone ha’u sente bele, maibé ba sira ne’ebé la iha, hela iha foho leten sira ne’e, ha’u sente sira labele asesu,” Profesor ne’e rekoinese.

Kona ba livro, professor ne’e esplika katak livru durante ne’e balu iha no balu la iha. Matéria balu livru iha ne’ebé ita bele fahe ba alunus, maibé matéria balu livru la to’o. No atu fo ba kada alunus sira, ida ne’e dala ruma difisil tanba, iha ita nia eskola ida ne’e la’os alunus ituan, maibé liu fali hosi target sala de aula nian. Tanba ida ne’e difikulta ba alunus sira, mezmu iha mensajen ne’ebé mai hosi Ministériu Edukasaun dehan katak estuda pájina ida ne’e, maibé difikulta ba alunus sira tanba la iha livru, ka livru menus. 

Alunus enisinu báziku 3 siklu Laclubar iha alunus 500 resin tenke auguementa ho situasaun estadu emerjensia COVID-19 ne’e ba fulan ida tan. Karik moras ne’e sei la to’o ba Laclubar, maibe sira hotu sei hela iha kotuk tanba sira labele aprende ho diak, hanesan ho sira nia maluk sira mak iha Dili ka fatin seluk. 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here