Home Feature Produs Rebisadu Sukaer, Mina Nu Virgem no Marungi, Domingas: Liquisa Labele Iha...

Produs Rebisadu Sukaer, Mina Nu Virgem no Marungi, Domingas: Liquisa Labele Iha Kotuk

1083
0
Domingas Ramos Nunes da Cruz produtor aihan lokal. [Foto: Santina Lucia da Costa | 26.08.2020]

Reportazen Zevonia Vieira

Makina produs nu lian hela, iha baraka kiik oan ida ne’ebe halo hosi Akadiri, iha joven mane mane balun ho feto maluk ida ho idade 50 resin produs hela mina nu, balun hamos hela sukaer kulit. Fatin simplis dook hosi Dili, besik tasi ibun iha suku Wainia, aldeia Vila, posto administrativu Maubara Municpiu Liqusa.

Ho hamansa midar feto maluk ne’e hakat hosi nia fatin hodi bolu ekipa Neon Metin tur iha baraka oan ne’ebe sente malirin, tanba ai-hun sira ne’ebe anin hu ba mai. Bainhira hateke ba uma laran nakonu ho rebisau sukaer, marungi no mina nu ne’ebe sira produs.

Domingas Ramos Nunes da Cruz, feto maluk hosi Maubara ne’ebe harii nia grupu Kooperativa ho naran BERMUTU katak Berusaha Mulai dari Tahap ke Tahap untuk Memperoleh Hasil. BERMUTU harii iha tinan 2007 no Domingas mak nudar koordenador grupu ne’e.

Ba Neon Metin Domingas haktuir oinsa nia harii grupu ne’e atu bele kria ekonomia iha nia komunidade laran.

“BERMUTU produs Sa hosi marungi, mina nu virgim, produs rebisadu sukaer, kripik hudi, marmelada no ai-han lokal ne’ebe bele produs hodi hatama iha merkadu.  Hau iha hanoin ida, tanba iha Maubara ema homan hotu, entaun hau hanoin atu produs aihan ida hodi bele tama iha merkadu, iha tempu ne’eba hamutuk ho NGO HAFOTI, ami mak harii duni HAFOTI, iha tempu ne’eba iha hanoin  hodi halo produsaun konaba Mina Nu, rebisadu hosi sukaer iha tinan 2007 to’o 2013 hamutuk ho HAFOTI, iha tina 2013 to’o 2015 hau koko hamrik mesak, buka parseiru nebe bele hadia kualidade produsaun”, hateten Domingas, iha nia fatin produsaun iha Maubara.

Domingas iha antusiasmu hodi dezenvolve produtu ne’ebe nia produs liu hosi hasae kualidade, ho nia komitmentu boot, nia halo aprosimasaun ho NGO internasional PARCIC hosi Japaun, hodi bele hadian kualidade produto ho durasaun ne’ebe naruk (hare expire produsaun).

Hosi esforsu ne’ebe Domingas halo hodi hakbesik-an ba PARCIC, nia hatenten iha tinan 2014 bainhira BERMUTU tama iha selesaun konaba produsaun mina nu iha Japaun, ne’ebe kompostu hosi municipiu Lautem, Baucau, Covalima, Bobonaro no Liquisa.

“Ami hotu hatama produsaun no Liquisa mak hetan kualidade diak. Problema mak interese governu ba iha grupu kooperativa sira, iha area rural mak la dun iha, tanba buat ne’ebe ita koalia tenke hetan suporta hosi governu para bele asesu merkadu, entaun ami hein deit bainhira iha feira, ne’e ami bele hetan rendimentu oituan, ami mos esforsu an nafatin hodi buka merkadu hodi faan ami nia produtu, tanba produtu ne’ebe ami faan bele ajuda ekonomia uma laran”, tenik Domingas.

Domingas fiar katak ho neneik maibe bebeik, nia bele hetan rezultadu no Liquisa bele promove nia produtu no asesu merkadu internasional ho produto lokal ne’ebe kualidade.

Domingas kontinua hatutan nia istoria konaba produsaun sira seluk ne’ebe nia produs, nia dehan produtu konaba Marungi ne’ebe hahu hosi tinan 2016, konsege halo ligasaun ho Ministeriu Agrikultura no Pescas (MAP) no konsege hetan dalan asesu merkadu, hodi faan marungi, tanba marungi mos iha nutrisaun diak ba saude.

Atu hahu halo produsaun, presiza apoiu fundus atu nune’e bele moris, maibe Domingas ba Neon Metin hateten bainhira hahu grupu ne’e, laiha apoiu fundus maibe sira uza komitmentu ne’ebe iha hodi buka dalan tuir formasaun iha Caritas, atu bele hasae abilidade konaba harii grupu.

Situasaun politika ne’ebe akontese sai obstaklu ba Dominga ho nia grupu tanba sira sente taka dalan ba sira hodi asesu merkadu, sa tan bainhira pandemia COVID-19 mosu iha Timor, obstaklu sae boot liutan no susar atu asesu ba merkadu.

Mina nu virgem, rebisadu sukaer no marungi. [Foto: Santina Lucia da Costa | 26.08.2020]

Domingas konfesa katak antes impase politika ne’e mosu, nia konsege hetan rendimentu $800-$900 maibe iha tempu agora atu hetan rendimentu ne’ebe diak susar. Iha grupu ne’ebe Domingas harii hamutuk ema nain 15, iha feto nain 8, mane nain 7 no Domingas mak nudar Xefe ba iha grupu refere.

Neon Metin husu tanba sa hakarak invole joven iha grupu ne’e? ba Neon Metin nia hatan hahu hosi joven hanorin sira oinsa halo produsaun ho ijiene ne’ebe diak tanba diak ba ema nia saude no bele kria serbisu mos jovem sira iha Maubara, para bele ajuda selu sira nia eskola.

Iha grupu tolu iha BERMUTU, grupu joven ida produs mina nu, grupu ida halo marungi no grupu seluk halo produsaun sukaer ba rebisadu.

“Hau kria serbisu ona ba sira, joven sira hanesan estudante tanba sira eskola lokraik duke dader halimar, di’ak liu iha tempu serbisu tiha oituan, depois oras to’o ba hariis ba eskola, se sira serbisu dader to’o meudia selu $2.50 loron ida, kuandu loron tomak fo $5.00. Durante tinan hira ne’e, ami nia orsamentu mak menus tamaba la asesu merkadu”, hateten Domingas

Iha tempu virus Corona ne’ebe ameasa seitor ekonomia, Domingas rasik mos afeta ba moras ne’e rasik, tanba nia ekonomia labele lao maske nia koko nafatin hodi halo produsaun. Antes Corona iha nia bele produs mina nu butri 200-300 maibe agora menus ona.

Domingas hetan sorte diak tanba nia hetan apoiu masimu hosi nia kaben Manuel Gonsalves, ne’ebe sempre fo ideas konaba manajementu no ida ne’e apoiu tebes hasae ekonomia uma laran nian no Domingas rasik mak foti desizaun relasiona ho orsamentu.

Inan feto ne’e sente orgullu ho nia esforsu ne’ebe nia halo ho nia grupu, nudar Liquisa oan la tane liman ba estadu, maibe iha abilidade hodi kria ekonomia hosi nia an rasik.  Ba Neon Metin nia dehan lakohi municipiu Liquisa iha kotuk, feto Liquisa iha forsa no abilidade hodi buka solusaun partisipa iha dezenvolvimentu ekonomia.

“Hau senti orgullu teb-tebes, tanba produsaun hanesan mina nuu – virgem,  se karik hetan duni sertifikadu organiku Internasional iha fulan Agostu ne’e, senti katak Liquica mos sei la lakon, feto Liquica sei forte nafatin, sei avansa ami nia produsaun ba oin, bainhira hau nia autoridade lokal sira iha mos hanoin ida para ita dezenvolve ita nia produsaun Liquica ne’e para bele ba oin”, Domingas hateten nakonu ho esperansa.

Produtu ne’ebe mak BERMUTU faan ho kualidade ne’ebe diak, mina nu virjem butir ida ho presu $5.00, Rebisadu Sukaer fatin ida $1.00 no Marungi $2.00.

Neon Metin hakotu dadalia ho Domingas no kontinua hare produsaun sira ne’ebe BERMUTU produs ona no koko rebisadu sukaer ne’ebe kahur ho fehuk midar, nia gostu ne’ebe kahur midar ho sin, hamosu hanoin ida katak feto Timor iha abilidade barak hodi produs produto lokal sira, ne’ebe la lakon ho rai dezenvolvidu sira seluk no iha tempu ida bele asesu merkadu ho standar internasional. Ita hotu espera.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here