Home Meio Ambiente IPJ ho Protesaun Sivil Fahe Informasaun Ba Joven Sira Konaba Risku Dezastre...

IPJ ho Protesaun Sivil Fahe Informasaun Ba Joven Sira Konaba Risku Dezastre Naturais

193
0
Superentedente PNTL no Diretor Protesaun Sivil, Ismael da Costa Babo esplika riskus dezastre naturais (Foto: Adro S.)

Reportajen Adroaldo ‘Saretukau’

Iha momentu komemorasaun Loron Internasional Redusaun Risku Dezastre Naturais, Sala Leitura Xanana Gusmão hamutuk ho Grupu Voluntáriu Youth Community Care realiza semináriu ida, iha Sala Leitura Xanana nia fatin, hodi fahe informasaun ba públiku konabá saída mak mak dezastre naturais, nia kauza no medida prevensaun sira.

Iha aprezentasaun Prezidente Institututu Petróleu No Jeolojia (IPJ), Dr. Gabriel Aparício hateten katak ita nia illa ne’e ligadu ho servisu jeolojia ni-nian, ita ho situasaun jeolójika ne’ebé bele fó risku ba povu ne’ebé hela iha illa ida ne’e.

“iha prosesu jeolójiku nian hanorin ita oinsá atu prevene ita nia aan hosi dezastre. Prosesu jeolójiku saída de’it mak afeita to hamosu dezastre no hanorin ita bele antisipa no prevene hodi labele hamosu dezastre ba ita nia aan. Ezemplu ita  hela iha mota ni-nin, ita lori ita nia aan ne’e besik liu ba risku. Entau ita ita aprende siénsia téknikamente ne’e iha parte ida ne’ebé mak ita hela, parte ida ne’ebé mak ita labele hela”, hateten Diretor IPJ iha Xanana Gusmão Reading Room, 13/10.

Nia hatutan informasaun jeolójiku ne’e importante para ita prepara ita nia aan ka aloka ita nia fatin, uma, sasan sira ne’e ba ne’ebé.

Iha momentu hanesan Diretor Risku Jeolójiku, Eugenio Soares, hato’o katak fahe informasaun konabá papel Institutu Petroleu no Jeolojia nian, relasiona ho dezastre natural ka risku jeolójiku.

Nia esplika papel IPJ halo peskiza, peskiza refere fo ba instituisaun relevante sira no alein de liu hosi palestra hanensan ne’e, ami mos bele fo sai ba públiku relasiona ho fatin sira ne’ebé poténsia ba rai halai, inunsaun no seluk tan.

“Ami halo monitorizasaun, ami iha ekipamentus instalasaun sizmumetrus iha fatin tolu, Tutuala, Laklo ho Ainaru, ne’ebé mak atu detekta rai nakdoko, liu-liu relasionadu ho atu identifika nia kordenadu, lokalizasaun rai nakdoko ne’e iha ne’ebé, nia forsa ka magnitude hira, kle’an hira, nia akontese iha tasi laran ka rai laran. Karik iha tasi laran nia posibilidade ba tsunami ka lae”, Eugenio esplika.

Eugenio mos dehan katak jeografikamente situasun iha fatin ita ne’ebé posibilidade ho risku. Ita esperiénsia hatudu katak Díli ne’e rasik, tempu udan la ses hosi inundasaun, tempu bai loro ita mos la ses hosi bee maran, la ses hosi maluk sira ne’ebé gosta sunu rai, ida  ne’e ita presiza sensibilizasaun ba malu para iha future bele prevene di’ak liu.

Superentedente PNTL no Diretor Protesaun Sivil, Ismael da Costa Babo esplika katak globalmente protesaun sivil hotu preokupa hodi dezenvolve, tanba ho dezastre naturais no dezastre teknolojia, ida hosi dezastre natural no ida ida por umanu, hosi ita ema nia hahalok, hanesan aviaun monu, ro baku fila, uma andar sira koleps.

“Timor-Leste lokaliza mos iha zona ne’ebé perigu ba vulnerabilidade ba estrofes naturais ne’ebé nia lokalizada direitamente iha anel do fogo, ho nune’e mak nia aktividade vulkaun iha Oe-kuse indikasaun ona, ami kordena ho IPJ hare ona nomos sízmiku rai nakdoko risku ba dezastre naturais, tanba mudansa klimátika. Ho mudansa ne’e bele provoka tsunami, siklone, rai halai nomos bai loro naruk, ne’ebé akontese tanba Timor-Leste lokalizadu iha fatin vulneravel ba dezastre naturais inklui Indonézia”, Ismael hatutan.

Timor-Leste ho alterasaun klimátika ne’ebé agora da-dauk ita akompaña, ita tinan ida de’it iha akontesimentu tolu ne’ebé sai istória no governu ka estadu gasta osan lubuk ida. Iha inséndiu ne’ebé mak boot por umanu, ne’e ema mak sunu rai, kuaze munisípiu neen afetadu ba ida ne’e, inséndiu florestais ne’ebé ita nia populasaun, ita nia família lubuk ida kuaze 3000 lakon sira nia uma ho sasan infrastutura lubuk ida.

Alein de ne’e istória ida seluk mak ita nia Xefe família 4,681 afetade ba inundasaun iha Díli, ne’ebé ita lakon milloens lubuk ida, estragus sira nia esfrastrutura, sira nia uma rasik. Iha mos inundasaun iha kosta sul, foin da-dauk akontese liu ba, ita nia família, ita nia maluk sira afeta ba inundasaun ida ne’e iha 2,200 Xefe da família.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here