Home Analisa Ba Komp. Martinho Gusmao, kona ba Paradigma

Ba Komp. Martinho Gusmao, kona ba Paradigma

1146
0
What is a paradigm shift?

By Ato Lekinawa Costa

Lee tiha Kompaneiru Martinho Gusmao hakerek artikel ida ba TOP loron 2 liuba (30 Marsu 2021) ho titlu “Opozisaun Demokratika iha Kultura Demokratika: Tetu “Polyarchy” Sukat “Idocracy”, halo hau sente hakarak fo opiniaun hodi haree oinsa Kompaneiru Martinho kahur konseitu sira ba mai no kria konfuzaun iha publik. 

Iha titlu artikel Kompaneiru Martinho nian nia laran hau la hetan fokus hosi artikel ne’e. Maibe ida ne’e mak Kompaneiru Martinho nia jeitu intelektual, haksoit hosi asuntu ida ba asuntu seluk, hosi konseitu ida ba konseitu seluk ho termu aas sira mak halo konfuzaun ba publik bainhira publik la sani ho klean saida mak Kompaneiru Martinho la hakerek iha artigu laran.

Iha artigu ne’ebe Kompaneiru Martinho hakerek, hanesan babain Kompaneiru Martinho nia jeitu iha hakerek no koalia, kaer ba ema nia liafuan ida-idak, relasiona ho artikel ne’e, Kompaneiru kaer ba Dr. Mari Alkatiri nia liafuan ida-idak hodi halo diskusaun. Kompaneiru Martinho baruk atu buka tuir ka investiga liutan hodibainhira no oinsa liafuan ka textu ne’e produs. Ba Kompaneiru Martinho saida mak tau iha publik ida ne’e sai ‘hahan’ intelektual ba nia atu han agora, la interese tein oinsa, se mak produs ingredient sira, ingrediente saida  deit mak uza. Maneira hanesan Kompaneiru Martinho halo ba Presidente Nicolao Lobato nia liafuan sira.

Iha Artigu Kompaneiru Martinho nian halo referensia ba Thomas Samuel Kuhn. Sertamente Kuhn laos ema Baucau (Kompaneiru Martinho nia rai) ka Waibobo (hau nia rai) no nia (Kuhn) produs pensamentu sira tuir kontextu momentu nia iha ba no iha relevansia to’o ohin loron. Se ema la sani kona ba Kuhn, bainhira sani Kompaneiru Martinho nia artikel ne’e, ema hanoin Thomas Kuhn ne’e filozofu politik ruma, liliu tan Kompaneiru Martinho sempre halo komentariu politik ema bele iha hanoin hanesan ne’e. Ba ema ne’ebe badinas buka hatene, fasil ba sira atu hatene katak Kuhn ne’e filozofu siensia nian. Nia produs livro influensidu ida ho naran The Structure of Scientific Revolutions, laos kona ba Konstituisaun ka COVID.

Tan ne’e mak bainhira Kompaneiru Martinho uza Thomas Kuhn nia pensamentu pedasuk kiik ida, “paradigma”, hodi haree situasaun politik mak lao dadaun la halo sentidu. Se ita hakerek deit liafuan paradigm iha google depois click search ita hetan miloens publikasaun ka hakerek mak halo referensia ba paradigm. Espesifikamente ba Thomas Kuhn, nia koalia kona ba scientific paradigm laos paradigm nudar konseitu ka cara pandang. Maibe liafuan ne’e dala barak hetan abuzu tan ema halo referensia tuir ema nia hanoin rasik.

Bainhira Thomas Kuhn uza liafuan paradigm nia refere serie hosi faze sira iha dezenvolvimentu siensia nian, dala ida tan siensia. Labele haluha, Kuhn nia baze estudu mak fizika (ilmu fisika). Serie ida mak faze siensia normal, iha faze ida ne’e peskijador sira mak uza enkuadramentu intelektual hanesan hodi resolve kazu sientifiku ida, ida ne’e Kuhn refere nudar paradigm ida. Buat ne’ebe sai problema mak anomalia sira ne’ebe la resolve akumula nune’e sientista sira hahu kestiona kona ba paradigm mak uza ona. Nune’e Kuhn hakarak iha vizaun kona ba mundo ho maneira revolusionariu. Paradigma ida agora ne’e defisiente ona presija truka ho paradigm foun. Ida ne’e hanaran mudansa paradigma (paradigm shift). Hafoin ida ne’e mundo siensia fila fali ba normal tuir enkuadramentu foun, no kontinua ho mudansa sira ne’e ba oin. Dala ida tan, Kuhn nia pensamentu kona ba istoria dezenvolvimentu siensia.

Maibe halo sumariu ba Thomas Kuhn nia hanoin, hanesan hau halo dadaun, no uza liafuan pedasuk ida, hanesan Kompaneiru Martinho halo, hodi intrepreta Kuhn nia pensamentu ho nia komplexidade sira, ba situasaun politika iha ita nia rai,  ne’e ita la justu ba Kuhn nia pensamentu.    

Kompaneiru Martinho mos temi Lockdown no refere ida ne’e nudar “ita nia” (inklui Kompaneiru Martinho mos iha laran) teoria, pratika, no metodulojia. Ba hau ida ne’e Kompaneiru Martinho nian hanoin mak terkesan kontein ignoransia intelektual uituan. Kompaneiru Martinho temi duni mudansa iha mundo, maibe depois la hatudu  saida mak akontese iha mudansa sira ne’e relasiona ho mudansa paradigma iha servisu COVID nian. Lockdown, liafuan ne’ebe terkesan Kompaneiru Martinho la gosta, ne’e parte ida hosi mudansa paradigm iha atendementu saude nian. At liutan Kompaneiru Martinho dehan ne’e laos paradigma.

Ho pandemia COVID, mundo agora ne’e hasoru mudansa paradigma, iha ita nia rai mudansa ne’e haree momoos los. Ida, Timor nia kustume halibur malu iha lia sira, inklui lia mate no lia moris. Hetan malu tenke kumprementa malu, bensa liman, rein hasan, ka kaer liman. Buat sira ne’e agora dadaun hetan mudansa. Laos ema hotu-hotu, maibe ema balun hahu kuidadu an atu la halo kontaktu ho fatin no ema seluk tan deit COVID. Rua, misa selebra deit hosi televizaun, radio no online. Babain igreja sempre halo misa no ema sempre ba atende, liliu iha loron domingu no loron bot sira. Ho COVID ita labele halo ida ne’e ona hodi kontribui ba medida prevensaun moras hadaet COVID nian. Tolu, eskola sira hahu aplika aprendizajen online. Los duni laos ema hotu-hotu iha asesibilidade egual, maibe COVID obriga ita tenke halo ida ne’e hodi evita kontaktu fiziku hodi hasae potensia hadaet moras COVID. Hat, servisu saude no agrikultura hetan atensaun bot liutan. Babain orsamentu estadu nian foka liliu infraestrutura, agora estadu presija fo atensaun makaas liutan ba servisu saude no agrikultura.

Hirak ne’ebe hau temi iha leten, ne’e ezemplu uituan deit atu hatudu oinsa mudansa paradigm akontese. Mudansa paradigm iha kontextu ida COVID nian ne’e hatudu iha mudansa iha moris sosiedade nian no mudansa iha maneira governasaun.

Pontu seluk ida ne’ebe kria konfuzaun hosi Kompaneiru Martinho nia hakerek ne’e bainhira nia hatete “politika hotu-hotu iha mundo rai klaran ne’e estadu halo guir paradigm unika mak Konstituisaun”. Iha parte ida ne’e Kompaneiru Martinho haksoit husi ne’ebe ba ne’ebe? Nia hahu ho uza Thomas Kuhn nia pensamentu pedasuk ida kona ba paradigma, dehan loloos scientific paradigm (paradigma sientifiiku). Agora nia haksoit mai Konstituisaun, maibe la hatene se Kompaneiru Martinho hakarak haree Konstituisaun nudar produtu sientifiku ida ho nia paradigma rasik ka haree konstituisaun hosi konseitu paradigma, laos sientifiku.

Hau sei la koalia kona ba Thomas Kuhn nia pensamentu paradigm hodi haree ba Konstituisaun tan hau la haree hetan ida ne’e iha Kuhn nia livro laran, maibe Kompaneiru Martinho bele elabora liutan parte ida ne’e, karik nia iha rasionalidade rasik. Maibe se hakarak halo referensia konseptual deit atu haree oinsa prosesu dezenvolvimentu ideas, no konsultasaun, hodi halo Konstituisaun to’o ba hetan aprovasaun, no agora dadaun estadu uza nudar mata dalan, entaun bele konsidera prosesu hirak ne’e hotu nudar prosesu lojiku ida. Maibe Konstituisaun laos paradigma sientifiku hanesan Kuhn nia hanoin iha disiplina fiziku (ilmu fisika) nian.

Se uza paradigm legal, Konstituisaun nudar lei. Nudar lei ema individual no koletivu halo tuir (laos ema hotu), ajusta nia an tuir Konstituisaun. Purezemplu, laos ema hotu-hotu iha Myanmar agora dadaun halo tuir Konstituisaun Myanmar nian, maski “paradigm uniku”, tuir Kompaneiru Martinho nia hanoin mak Konstituisaun. Agora dadaun iha disobidiensia sivil bot iha neba, ida ne’e sira iha paradigma ketak ona kona ba estadu Myanmar. Bele oinsa mos Konstituisaun laos uniku paradigma, ema individual ka koletivu halao sira nia moris tuir mos normas sosias nian sira mak la hakerek iha Konstituisaun laran.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here