Home Memoria In Memoriam Kompaneiru Agapito “Mau-Loco” Cardoso: Lutador Konsistente

In Memoriam Kompaneiru Agapito “Mau-Loco” Cardoso: Lutador Konsistente

1246
0

By Editor Neon Metin

Kompanheiru Agapito Cardoso, moris iha Suku Rotutu, Aldeia Sabou, Uma Lisan Boeloko, iha loron 4 fulan Abril tinan 1967. Oan husi Joaquim Cardoso no Berta Seixas. Nia oan dahaat husi maun-alin na’in hitu. Sira na’in hitu ne’e mak: Renato Cardoso, Francelina Cardoso, Palmira Cardoso, Agapito Cardoso, Imaculada Cardoso, Senhorinha Cardoso no Olimpia Cardoso. Husi maun alin sira ne’e, Renato Cardoso no Olimpia Cardoso mak sei moris.

Saudozu konklui nia estudu baziku no pre-sekundariu iha Munisipiu Manufahi. Nia hahu eskola primaria iha tempu Portuguez. Hasai 3ª klasse iha Suku Rotutu husi tinan 1970-1974. Eskola ne’e loke husi Companhia Militar Portuguez. Depois mai kontinua hikas fali nia estudu 4ª klasse iha eskola Munisipal Same, iha tinan 1974-1975.

Entre 1974-1975, periudu nebe partidu politiku sira hahuu mosu hodi haksesuk-malu konaba futuru rai Timor nian, Saudozu Agapito Cardoso afilia-an ba partidu FRETILIN. Afiliasaun nebe lori nia sai membru OPJT (Organizasaun Popular Juventude Timor) iha Suku Rotutu, Manufahi, nebe lidera hosu Casimiro Martins.

Husi 1975 to’o 1977, kompanheiru Agapito Cardoso ho familia sira, hakiduk ba ai-laran, tanba invazaun militar Indonezia. Sira tun hikas husi ai-laran iha Novembru 1977 no hela iha Rotutu. Iha inisiu 1978, militar Indonezia sira, husi Bataillaun 301, kaer nia halo ba TBO (Tenaga Bantuan Operasi). Nudar TBO, sira lori nia ba to’o iha Ainaro.

Iha 1979, nia hela de’it iha Rotutu. Foin iha 1980 nia muda ba Same no kontinua nia estudus iha SMP Negeri 1 Same.

Iha 1982, akontese levantamentu Rotutu. Husi levantamentu ne’e konsegue hadau kilat lolon 7, depois haruka ba FALINTIL sira. Saudozu Agapito Cardoso mos fo apoio ba levantamento ne’e ho informasaun sira nebe nia iha. Militar Indonezia sira la deskobre nia, ne’eduni, bainhira desterra familia sira no ema sira involvidu iha levantamentu Rotutu ba Betanu durante tinan 7, sira lalori nia, nia kontinua hela iha Same hodi kontinua nia estudus.

Iha 1981, kompanheiru Agapito hetan detensaun husi militar Indonezia sira, tanba deskonfia nia halo kontaktu ho familia sira nebe sei reziste iha ai-laran. Sai husi detensaun, nia kontinua hikas nia estudus no konklui ninia pre-sekundaria (SMP) iha 1983.

Hafoin hasai SMA iha 1986, tanba nia hetan notas di’ak, nia seleksionadu husi Governu Lokal Timor, nudar estudante bolseiru, hodi kontinua estudus ba Universidade Udayana Denpasar (UNUD), Bali, Angkatan Kedua.

Molok atu ba Bali, militar Indonesia halo uluk ” clearence test” hodi hatene pozisaun estudante ida-idak nian relasiona ho integrasaun. Kompanheiru Agapito Cardoso hanesan mos estudante nasionalista sira seluk, tenki subar-an no tenki bosok katak integrasaun mak di’ak liu ba Timor hodi nune’e bele kontinua estudus ba iha Indonesia. Nia liu duni iha “clearance test” no iha fulan Julho 1986 hahu halo preparasaun hodi arranka ba Bali atu kontinua estudus iha Universitas Udayana Denpasar (UNUD), Bali, nebe hahu iha 13 de Agosto de 1986. Nia foti fakuldade Teknika, Departamentu Enjenheria Sivil.   

Governu Indonesia nia objetivu haruka estudante timoroan sira ba estuda iha Indonesia, la’os de’it atu reforsa governu lokal Timor nian hafoin sira hasai kursu, maibe mos falun ho objetivu politiku seluk hanesan:

  1. Izola klosan timoroan sira hosi nia Povu, liliu hadook sira hosi situasaun politika Timor nian. Tau sira dook husi nia Povu no situasaun politika rai-laran, Governu Indonesia iha espetativa katak klosan timoroan sira ne’e sei lakon vinkulu emosional ho nia Povu nia terus;
  2. Konkista klosan timoroan sira nia fuan liuhosi oportunidade no fasilidade estudu iha provinsia seluk Indonesia nian. Buat nebe ikusmai bele tulun atu aselera prosesu integrasaun Timor-Leste ba Indonesia. Tanba Indonesia laran metin katak estudante sira ne’e bele tulun konvense komunidade internasional no povu Timor hodi simu integrasaun.

Maibe ho Saudozu nia perkursu politiku hamutuk ho nia kolega no kompanheiru de luta sira seluk, hahuu kedas iha tinan 1988 to’o 1999, sai prova katak Governu Indonesia nia estratejia politika sira ne’e nakfilak tiha sai erro politiku boot ida. Envez de sai faktor aselerador ba prosesu integrasaun ho Indonesia, kompanheiru Agapito Cardoso hamutuk ho nia kolega sira, sira sai fali forsa vanguarda hodi kontra okupasaun Indonesia nian iha Timor-Leste. Sira konsegue lori funu ba Indonesia no halo rezistensia iha Indonesia nia fuan rasik. Sira konsegue konvense povu Indonesia hodi luta iha Timor oan sira nia sorin hodi hatun rejime Soeharto nian hodi loke dalan ba referendum iha 1999.

Kompanheiru Agapito Cardoso, molok ba Indonesia, nia mos halo kontaktu no fo apoio balun ba rezistensia armada. Iha 1975 to’o 1977, nia halai iha ailaran. Nia halo parte OPJT no nudar mestre hodi hanorin eskola iha ai-laran. Hafoin tun husi ai-laran, iha 1979, nia hahu halo kontaktu hikas ho FALINTIL sira no iha 1982 nia hamutuk ho ativista klandestina sira, konsegue hatama kilat lolon 7 ba FALINTIL sira iha ai-laran. Nudar konsekuensia husi fo apoio ba guerrilheiro sira, militar Indonesia sira kaer nian iha 1983 no kastigu nia iha Same.

Kompanheiru Agapito Cardoso, estudante nasionalista jenuinu no determinadu ida. To’o ho to’o iha Indonesia, iha Agostu 1986, nia hamutuk ho ninia kolega fakuldade rua, Carlos da Silva Saky no João Mario Gama, sira hahuu halo diskusaun kedas oinsa organiza no mobiliza estudante sira hodi luta ba ukun rasik an Timor-Leste nian.

Atu koko estudante sira nia aten-brani no determinasaun, iha loron 28 fulan Novembru 1986, Kompanheiru Agapito Cardoso, hola inisiativa, inventa ninia aniversariu iha 28 de Novembru, nudar forma ida hodi selebra loron proklamasaun RDTL nian ba dala sanulu resin ida (11º).  Ninia aniversariu lolos iha 4 de Abril. Estudantes hamutuk 20 nune’e, mosu iha kompanheiru Agapito nia kost. Kompanheiru Agapito dehan halo tinan iha loron ne’e, maibe iha loron ne’e sira lakoalia kona-ba ninia aniversariu, maibe koalia no fo hanoin hikas ba malu kona-ba loron proklamasaun RDTL husi FRETILIN nebe halo iha loron ne’e.

Liu semana rua, sira hetan informasaun katak funumaluk hatene ona sira selebra aniversariu RDTL nian, maibe la akontese buat ruma ba sira. Parese estudante sira nebe ta’uk ka lakohi ukun rasik an mak halo ida ne’e ho objetivu atu trava hanoin sira ba ukun rasik an nian.

Biar estudante lubun ida mak mosu iha kompanheiru Agapito nia kost iha loron ne’e, maibe uituan tebes mak hanoin atu luta ba ukun-an, tanba husi ema serka de na’in 20 ne’e, laliu na’in haat mak ikus mai tuir harii RENETIL. Balun deziste kedas husi neba no la partisipa iha luta to’o Timor-Leste hetan ninia libertasaun iha 1999.

Hafoin selebrasaun loron proklamasaun RDTL nian ne’e, diskusaun kona-ba harii organizasaun kontinua la’o no la’o maka’as liu tan. Ikus mai, grupu ne’e hetan tan estudante sira seluk, sira hamutuk na’in 10, hodi Proklama Inssureição Política dos Estudantes de Timor-Leste, liu husi harii RENETIL iha loron 20 fulan Junho 1988. Sira na’in 10 nebe harii RENETIL mak saudozu Agapito Cardoso rasik, saudozu Fernando de Araujo, saudozu Lucas da Costa, Jose AMX Gonçalves, Carlos da Silva Lopes, Marciano Garcia da Silva, João de Araujo, Julio Abel, Adolfo Fontes, no João Cardoso.

Hafoin harii tiha RENETIL, kompanheiru Agapito Cardoso, nebe lori naran funu nian Mau-Loco, nomeadu kedas ba Assistente Agitação e Propaganda Política, ikus mai nomeadu ba Responsavel Prinsipal Departamento de Analize e Investigação Política. Ikus liu, nia nomeadu hamutuk ho Carlos da Silva Saky no Marciano Garcia da Silva ba Adjunto Orgão Diretiva da RENETIL (ORDIR) hamutuk ho Fernando La Sama no José AMX Gonçalves nudar Sekretariu-Jeral no Vise Sekretariu-Jeral RENETIL nian.

Kompanheiru Agapito Cardoso, ema ida simples, kalmu, brani, determinadu no entrega an tomak ba luta. Ema ida inspirador no motivador. Ema ida edukadu, respeitozu, lahatene hirus no tolok. Ema ida koalia neineik, maibe kritiku no firme iha nia pozisaun. Ema ida bok an neineik maibe ninia hanoin no analize sira kroat. Ema ida monok maibe dala ruma mos halo komiku. Ema ida dedikadu no responsavel. Sa serbisu de’it mak organizasaun fo ba nia atu halo, biar ho risku boot, nia nunka dehan lae. Nia simu, no halo la’o. Dala ruma nia desloka ba Jawa hodi halo kontaktu no fo juramentu ba estudante nasionalistas sira nebe atu sai membru RENETIL.

Iha Junho 1989, nia hamutuk ho Fernando La Sama de Araujo, Carlos da Silva Saky, Marciano Garcia da Silva, João Reis no Avelino Coelho, sira husu azilu politiku iha embaixada Suecia, maibe la konsegue reziste. Biar nune’e, sira la deziste. Sai husi embaixada Suecia, sira halo fali planu foun, hodi tama hikas iha embaixada Japaun no Vatikanu.

Kompanheiru Agapito Cardoso hamutuk ho Marciano Garcia da Silva, João Reis no Avelino Coelho, sira na’in 4 tama iha embaixada Vatikanu nian no Fernando La Sama de Araujo no Carlos da Silva Saky tama iha embaixada Japaun. Asaun nebe sira halo ho objetivu atu internasionaliza problema Timor nian ba mundu no ijiji libertasaun ba sira nia kompanheiru de luta sira nebe dadur iha Timor no iha Denpasar.

Sai husi embaixada Vatikanu, militar Indonesia sira, hakbesik an ba sira, atu uza sira nudar intel hodi hafuhu tuir timoroan sira seluk nebe hanoin ukun-an. Maibe militar Indonesia sira, la konsegue konvense sira, sira kontinua fiel ba sira nia prinsipiu luta ba ukun rasik an.

Ho garantia husi Governu Indonesia no embaixada Vatikanu no Japaun atu lakaer sira, sira aproveita garantia ne’e hodi kontinua luta, kontinua organiza, rekruta no mobiliza maka’as liu tan estudante sira hodi halo funu hasoru okupasaun Indonesia nian iha Timor-Leste. Estudantes hamutuk rihun mak la’o hamutuk ho sira hodi luta ba Timor-Leste nia ukun-rasik-an.

Iha Fevereiru 1991, ema rezistensia sira konsegue foti subar dokumentu alta sekreta ida iha Dili. Iha dokumentu ne’e, Indonesia, halo lista negra ida, identifika estudante na’in 19 iha Bali no Jawa, inkluidu saudozu Agapito Cardoso, nudar ativista klandestina. Dokumentu alta sekreta ne’e koalia kona-ba atividades RENETIL nian balun, inkluindu hatama jornalista Robert Dom mai iha Timor, iha Setembru 1990, hodi halo entrevista ba komandante Falintil, Xanana Gusmão, iha Bunaria, Ainaro.

Iha 1991, akontese Masakre Santa-Kruz. Diresaun Sentral RENETIL nian iha Denpasar, deside haruka Agapito Cardoso ba Jawa, hodi hamutuk ho kompanheiru João de Araujo nebe ba uluk ona Jawa, atu hamutuk ho Responsaveis Rejioens sira RENETIL nian iha Jawa, hodi organiza no mobiliza estudantes sira ba Jakarta hodi halo manifestasaun no protestu hasoru Massakre Santa-Kruz. Iha manifestasaun no protestu nebe halo iha 19 Novembru 1991, polisia Indonesia sira kaer kompanheiru Agapito Cardoso hamutuk ho estudante sira seluk depois lori sira ba dadur iha POLDA Metro Jaya. Kompanheiru Agapito Cardoso, nudar fundador RENETIL no lider RENETIL nian ida, nia halo parte grupu ki’ik nebe Indonesia lori ba hatan iha Tribunal. Nia julgadu no kondenadu ho pena prizaun tinan ida ho balu, no soe tama ba kadeia Salemba, hamutuk ho nia kompanheiru sira La Sama, Joao Freitas da Camara, Virgilio da Silva Guterres no Domingos Barreto nebe mos julgadu no kondenadu husi Tribunal Indonesia nian.

Iha prosesu judisial nebe kompanheiru Agapito Cardoso enfrenta hosi 19 Novembru 1991 to’o hetan sentensa hosi tribunal, nia hatudu nia kapasidade politika inteletual nebe exemplar perante autoridade justisa Indonesia nian no nia kompanheiru sira seluk. Maski hetan presaun politika no psikolojika hosi ofisial polisia, intel, prokurador no juiz sira, Agapito Cardoso nunka lakon nia serenidade bainhira hatan ba pergunta sira iha prosesu inkeritu. La konfrontativu, maibe ponderadu. Ninia serenidade provoka intensaun hosi nia interrogator iha BAIS, orgaun intelijensia militar Indonesia nian, hodi hamaus nia atu sai ajente informasaun (intel) ba militar Indonesia. Ho kalma no lian neneik, nia hatan ba nia interrogator: menjawab pertanyaan bapak saja, saya sudah setengah mati, apalagi bikin pertanyaan seperti bapak? (hataan de’it ita nia pergunta mos há’u arraska ona, sa tan halo pergunta hanesan ita?

Iha ministério publiku (kejaksaan) Indonesia nian, prokurador sira buka hamaus nia atu asina deklarasaun rekonhese integrasaun no husu deskulpa ba governu Indonesia nia hatan: nanti di pengadilan baru saya buat, agar banyak orang dengar dan jadi saksi (orsida iha tribunal mak há’u halo, atu ema barak rona no sai testemunha). Maibe sira kontinua halo presaun ba nia, ho serenidade nia hatan ba sira: “Lebih baik mati daripada integrasi” (Di’ak liu mate duke integrasaun). Nia la husu deskulpa ba povu Indonesia tanba manifestasaun nebe sira halo iha 19 Novembru 1991 iha Jakarta no lakohi mos rekuinese integrasaun hanesan estudante timoroan balun halo nudar kondisaun hodi hetan libertasaun.

Prokurador sira haka’as nafatin halo aproximasaun oioin ba kompanheiru Agapito Cardoso, inklui lori osan fo ba nia ho objetivu atu hetan garantia hosi nia katak, bainhira to’o iha tribunal nia sei la halo deklarasaun ho karakter politika, maibe hataan los de’it no tuir de’it  sa ida mak nia hakerek ona iha BAP (Berita Acara Perkara). Nia la simu osan sira ne’e. Nia hataan ba prokurador sira: bapak saya anggota DPRD Tingkat II, setiap bulan di kirim uang ke saya. Di dalam penjara, untuk apa saya butuh uang? Tinggal dan makan grátis. Há’u nia aman ne’e membro assembleia municipal, fulan-fulan nia haruka hela osan mai há’u. Iha kadeia laran, há’u presiza osan atu halo sa ida? Hela ho han mos gratuita hotu.

Kompanheiru Agapito Cardoso halo tuir de’it prokurador sira nia hakarak ida: nia la uza defensor (advogadu) hosi LBH (Lembaga Bantuan Hukum) Jakarta. Prokurador sira kontente ho kompromisu ida ne’e. Maibe iha tribunal, iha loron dauluk kedas, hafoin rona prokurador lee akuzasaun, kompanheiru Agapito Cardoso hamriik hateten ba juiz sira: tuntutan terhadap saya bukan hanya terlalu panjang, tapi juga terlalu berat. Karena itu saya butuh didampingi oleh pengacara. Akuzasaun hasoru há’u la’os de’it naruk demais, maibe mos todan demais. Tan ne’e, há’u presiza asistensia hosi advogadu.

Iha sela detensaun POLDA Metrojaya Jakarta, kompanheiru Agapito Cardoso sai mentor psikolojiku ba nia kolega sira seluk. Ninia konsellu ba nia kolega sira: di tangan musuh kita harus bersedia untuk dipermainkan. Dalam situasi ini, kita harus memilih mau jadi mainan atau permainan. Mainan adalah untuk anak kecil, permainan bisa juga untuk orang dewasa. Antara semua permainan orang dewasa, permainan catur adalah pilihan kita. Kita harus melibatkan musuh dalam proses berpikir. Dan disinilah medan tempur kita sekarang. (iha inimigu nia liman, ita tenki prontu atu sai jogada inimigu nian. Maski iha kadeia laran, ita sei iha liberdade atu hili: sai brinkedu ka sai jogo. Hosi jogo (desportu) hotu-hotu, jogo xadrez mak ita nia eskolha.Tanba xadrez ne’e jogo ema intelectual nia. Ita tenki involve inimigu iha prosesu hanoin. Iha ne’e mak ita nia kampu batalha.  

Hafoin kumpri pena iha Salemba, nia la kontinua nia estudu iha Indonesia, tanba Indonesia hapara tiha ninia bolsa estudu. Nia fila mai Timor kontinua nia estudu iha UNTIM, maibe nia lafoti ona kursu Engenheria Sivil, maibe foti kursu Agrikultura. Iha UNTIM, nia hamutuk ho estudante sira seluk, sira harii Dewan Solidaritas Mahasiswa dan Pelajar Timor Timur hodi kontinua luta, nunee mos nia fo apoio ativu ba Diresaun Geral da RENETIL em Timor-Leste nebe lidera husi kompanheiru Antonio da Conceição “Kalohan”. Iha loron 8 fulan Junho 1998, bainhira harii organizasaun Dewan Solidaritas Mahasiswa Pemuda dan Pelajar Timor-Timur (DSMPPT), saudozu Agapito Cardoso hetan responsabilidade nudar Coordenador Dewan Mini Manufahi nian.

Timor-Leste hetan tiha nia ukun-rasik-an, nia lahili sai funsionariu publiku, maibe nia prefere halo vida empresarial. Infelizmente nia labele kontinua halo nia vida hanesan baibain, tanba nia hetan strok, tuir mai nia sofre moras rins iha nebe obriga nia tenki fase ran iha 2016. Desde ida ne’e nia fase ran semana ida dala tolu no ikus mai dala rua. Biar ho kondisaun moras, nia kontinua preokupa no lamenta ho ukun na’in sira, liuliu ho kondisaun povu nian nebe kontinua moris iha kiak no mukit nia laran, ema balun sai riku no riku nafatin, no nebe kiak no sai kiak nafatin tanba ukun na’in barak buka hariku an no ladun tau matan ba povu.

Biar ho kondisaun moras nia kontinua preokupa ho injustisa oioin nebe akontese iha sosiedade nia laran no pratika no abuzu poder sira nebe halo husi ita nia ukun na’in sira. Nia moras grave ba beibeik mak halo nia husik ita hotu iha loron 15 fulan Agostu 2021. Kompanheiru Agapito Cardoso husik ita hotu ona para sempre, husik ninia família no husik ninia kompanheiru de luta sira iha RENETIL no organizasaun sira seluk.

Buat hotu nia halo ona ba Timor-Leste. Ninia kontribuisaun ba luta libertasaun sei lahaluha husi istoria no ninia kompanheirus de luta sira. Nia la iha ona, maibe ninia espiritu no hanoin sira la mate. Heroi nunka mate! Kompanheiru Agapito moris nafatin iha memoria luta Timor oan sira nian.

Adeus, Adeus, Adeus kompanheiru de luta.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here