Reportajen Santina Lucia da Costa
Premiadu Nobel da Paz, Dr. José Ramos Horta hateten Timor-Leste lakon eroi ida, mais ita manan eransa ne’ebé nia husik no ita la lakon eransa ida ne’e.
Iha konferensia imprensa, Premiadu Nobel da Paz, Dr. José Ramos Horta, hateten, Omenajen halo ba Max Stahl hanesan ita halo ba MauHudu, no halo hanesan mós ho Eroi iha Timor mate ne’e, fó sira nia vida ba luta ida ne’e, nasaun ida ne’e nu’udar sosiedade, ho nia dignidade, sensibilidade ba istória.
“Triste teb-tebes ita akompaña Max Stahl nia moras ne’e pelu menus tinan 5 ona, halo tratamentu oioin iha Inglaterra, depois fila mai Timor-Leste seidauk di’ak, hau haree Max Stahl lai ba mai firme nafatin, loron manas, rai rahun.” Dehan, Ramos Horta, iha Konferensia Imprensa ne’ebé halo iha Sentru Audiovizual Max Stahl Timor-Leste (CAMSTL), Benfica, 28/10.
Ramos Horta haktuir kuandu Covid-19 akontese nia halo desizaun ba tiha Darwin, depois hatene ona aviaun koneksaun laiha nia tenke halo rekrutamentu, ba Inglaterra mós labele ona, tanba buat hotu taka, sorte ba Australia halo tratamentu iha ne’ebá besik tinan rua, maibé kankru ne’e maski Doutór sira halo buat hotu-hotu maibé la konsege kura. Max Stahl iis kotu, ohin dader tuku 4:30.
“Hau tenki ba, koalia rasik ho embaixador Australia, no Sr. Pedro Crascalhão, tanba nia konese aviaun sira oinsa, parese hau bele ba. Max Stahl ita hotu-hotu konese, hau konese nia iha 1991, hela ho hau, dalaruma iha Nova York, Lisboa no Dili, nia hela iha hau nia uma.” Dehan, Horta.
Horta afirma Max Stahl halo filme rihun ba rihun, la’os de’it iha iha 12 Novembru 1991, maibé iha tinan 1999 depois restaurasaun independénsia, konstrusaun estadu, konstrusaun demokrasia, no buat hotu-hotu. Ita haree eventu ruma boot ka ki’ik nia iha ne’eba, tanba nia hakarak oferese rejista ba istoria kada minutu, kada oras akontesimentu TL nian, kona-ba konstrusaun nasaun ida ne’e.
Horta ho Max kontaktu malu beibeik, sempre Max preokupasaun ba sentru Audiovizual, para hanesan eransa ida, rejistu istoriku song vizual, foin dadaun nia moras boot ona, Horta kontaktu Max, nia koalia mak ida ne’e.
Horta husu ba governu buka aselera prosesu ne’e, kria instituisaun ida, nu’udar instituisaun autonoma, instituisaun publika, iha ne’e desizaun halo tiha ona, sei halo duni.
“Uluk tanba difikuldades oioin, rejistu barak halo tiha ona iha Franca, iha sentru audiovizual ne’ebé boot iha mundu, no Universidade Coimbra, tanba sira mak iha Teknolojia para bele halo tratamentu di’ak ba dokumentus sira ne’e, atu labele aat. Mais la signifika sentru audiovizual Franca mak provietario ne’e hanesan armajen dijital.” Hateten Horta.
