Reportajen Adroaldo ‘Saretukau’
Resistencia Nasionál dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) hato’o omenajen ikus ba saudozu Max Stahl nia urna iha loron 15 Dezembru, hodi fo onra ba nia sakrifísiu tomak ne’ebé nia halo ba rai doben Timor-Leste.
Iha okaziaun ne’e mos RENETIL hato’o nia profunda agradesimentu ba Max Stahl, ne’ebé ho fuan kontribui ba Timor la’os de’it nu’udar jornalista ida, maibé emosionalmente sente nu’udar Timor oan ida ne’ebé hasoru mos sofrementu ne’e.
Fundador RENETIL, Carlos da Silva ‘Saky’ hato’o, alein de nia hala’o knaar nu’udar jornalista profisionál, bainhira mai iha Timor-Leste hodi halo filmazen Masakre Santa Kruz iha 12 Novembru 1991 (MSK12N), nia haree no sente rasik akontesimentu Timor nian ne’ebé la merese.
“Masakre ida ne’e halo nia la’os hanesan jornalista profisional de’it, nia envolve emosioanlmente ba iha luta libertasaun Timor nian ne’e. Ni-nia envolvimentu emosional ne’e mak ita haree depois de Masakre Santa Kruz, nia kontinua halo kobertura nafatin ba problema Timor ni-nian, nia mos partispa iha konferénsia internasional balu. Timor ukun aan tiha ona, nia mos sente aan hanesan ema Timor oan, nune’e nia hodi disidi hela iha Timor to’o nia moras, halo tramentu iha Austrália to’o mate”, hatete Fundador RENETIL Carlos ‘Saky’, 16/12.
Nia hatutan saudozu Max Stahl merese hetan rekoñesimentu ida boot tebes hosi estadu Timor ba iha luta libertasaun Timor nian, tanba liu hosi nia kobertura iha 12 Novembru 1991, konsege halo virajen polítika ida ne’ebé vizível no konsege halo mundu internasional loke matan ba Timor nia luta, tanba antes ne’e iha Masakre barak iha Timor maibé la iha kobertura nune’e la iha ema ida mak hatene konabá asaun brutalizmu no injustisa sira.
“Masakre ida ne’e nia influénsia boot tebes iha mundu, kuandu liga ho estadu Timor nian. Nia merese hetan rekoñesimentu hosi estadu i nia merese hetan tratamentu ne’ebé estadu Timor fo ba nia liu hosi omenajen i nia lori fila mai iha Timor ne’e mos hatudu nia domin ba Timor ne’e mak nia mate, nia husu hakarak nia urna ne’e lori fali mai iha Timor ne’e, ne’ebe nia merese tomak omenajen hosi estadu Timor, merese hetan omenajen hosi organizasaun reziténsia tomak inkluindu RENETIL rasik,” ‘Saky’ hato’o.
Konabá papel media iha tempu rezisténsia impaktu boot ba Timor nia luta? Ba Neon Metin Fundador ‘Saky’ hatete, iha funu hotu-hotu luta de informasaun ne’e determinante tebes, ko’alia konabá luta informasaun ne’e, oinsá mak papel média nian atu fo influénsia opiniaun públiku ba iha kazu ida hanesan Timor nian.
“Problema Timor ne’e sai ijoladu ba mundu, mundu la hatene saída mak pasa iha Timor, Timor ne’e funu iha ka lae? Rezisténsia iha ka lae? Tanba la iha informasaun sai ba li’ur,” fundador RENETIL akresenta.
Nia dehan tanba la iha informasaun hosi média sira mak fo sai konabá kestasun Timor-Leste nian mak média Indonézia rasik espalla informasaun katak buat hotu iha Timor ne’e di’ak de’it, denzolvimentu mos la’o di’ak, no wainhira iha jornalista hosi entranjeiru hafoin iha faktu katak saída mak Indonézia hato’o ne’e bosok.
“Harii tiha RENETIL, iha 1989 RENETIL harii kedas media Neon Metin, ne’e hanesan mos dalan ida oinsá mak atu neutraliza propaganda falsu ne’ebé Indonézia halo iha Timor dehan katak buat hotu di’ak, dezenvovimentu la’o di’ak, la iha direitus umanau,” nia hatete.
Nia hatete Max ho Saskya ne’e importante tebes ba Timor tanba iha momentu ne’eba, tanba se kuandu Max Stahl hasai tiha filmazen, depois la konsege lori sai ba li’ur mos la iha impaktu ruma ka la iha sentidu ruma, tanba ne’e nia husu atu nafatin dignifika sira nia luta.
Fundador ne’e mos husu ba jornalista sira ohin loron atu banati tuir jornalsita internasional iha tempu rezisténsia sira hodi sai profisional, no tenki displina, servisu maka’as, nia enkoraja mos jornalista sira tenki imparsial, independente loloos ho sira nia servisu nu’udar jornalista ida.
