Home Notisia CNC Rekolla Istória Direitu Umanus Husi 1975-1999, Maibe Balun Públiku Labele Asesu

CNC Rekolla Istória Direitu Umanus Husi 1975-1999, Maibe Balun Públiku Labele Asesu

211
0
Diretor Ezekutivu CNC, Hugo Fernandes. [Foto: David | 21.01.2022]

Reportajen David da Costa Gusmao

Diretór Ezekutivu Centru Nasinal Chega! (CNC), Hugo Maria Fernades informa Komisaun Akollamentu Verdade no Rekonsiliasaun (CAVR), ho Komisaun Verdade i Amizade (CVA) rekolla  ona arkivu istória Timor nian kuaze hamutuk 55 mill, maibe arkivu balun publiku labele asesu

“CNC la rekolla, mas CNC buka rasik, rekolla ne’e uluk CAVR ho CVA mak halo ida ne’e. Totál arkivu ita iha kuaze 505 mill ne’e husi CAVR, no CVA ita seidauk sura hotu, maibé CNC ita foin hamriik iha tinan haat, mas foin tinan rua ita komesa prosesu rekolla, entaun ita por volta rekolla ona kuaze 55 to’o 60 mill hanesan ne’e,” dehan Diretór Ezekutivu CNC, iha Salaun CNC Balide, Sesta 21/01.

Tipu arkivu ne’ebé CNC rekolla mak konaba  diretus umanu, politika, relasaun esterna, konaba rezisténsia, konaba komunidade internasionál nia apoiu, halo deklarasaun ba ita nia konflitu durante ne’e.

“Memória barak liu prezerva konaba violasaun diretus umanu, ne’ebé akontese iha períodu 1974-1999. So ami nia mandatu ne’e prezerva husi 1975 mai 1999 deit, iha períodu ita konflitu nian. Entaun ema sasin sira, barak liu mak konaba violasaun diretu umanu sira,” esplika nian

Nia haktuir segundu prezerva konaba istoria, ita nia istoria maibe istoria ne’e mos hanesan, hahú husi 1975-1999, istoria ida rezistensia nian ne’e, oinsa mak rezistensia armada nian istoria ne’e lao, oinsa mak rezistensia diplomasia ne’e lao no oinsa rezistenaia kaladestina ne’e lao.

“Terseiru ita iha arkivu internasionál konaba komunidade  internasional, durante tinan 24  apoiu Timor, ita bele dehan karik, pais ne’ebé  apoiu Timor, pais ne’ebé la apoiu Timor, no pais ne’ebé halo deklarasaun tinan ba tinan konaba  Timor nia pozisaun ne’e iha arkivu ida ne’e inklui korespondensia hanesan sira nia deklarasaun ofisial, sira nia vizita mai iha ne’e, no  mos relatoriu sira husi agensia internasional ne’ebé uluk karik vizita mai Timor hanesan barak liu Cruz Vermella internasionál”, tenik nia.

 Nia esplika iha arkivu konaba diretu umanu, polítika oinsá mak país balun nia polítika, konaba Timor iha tempu ne’ebá, i arkivu mós  lider sira, bainhira sira konta konaba istória rezisténsia nian, iha arkivu ida ne’e oinsa mak mudansa estratéjia funu nian, iha mos arkivu sira husi operasaun militár Indonesia nian. militar Indonesia  uluk mai iha Timor, sira nia operasaun sira sempre hakerek iha tempu CAVR.

Nia salienta hosi  tipu arkivu sira ne’ebe públiku sira labele asesu, hanesan iha entrevista balun ba  lider sira, ne’ebé uluk  lidera funu husi tinan 1975 to’o 1978, iha dokumentu balun la bele fo sai, tanba iha sensibilidade politika situasaun ne’e seidauk permite ema balun, la prontu simu faktu sira ne’ebé mak akontese iha altura ne’eba.

“Arkivu ne’e ita tenke kontrolu, se ita la kontrolu perigozu la halimar, tanba iha informasaun durante ita nia funu, laos buat hotu-hotu diak deit, imi rasik hatene to’o ita ukun-an polítika agora, imi sei haree nafatin lider sira balun désentende malu konaba pasadu nian, lori fali mai  iha agora, entaun ita koko para buat sira balun labele fo sai,” nia esplika.

Nune’e infelizmente Timor-Leste seidauk iha lei arkivu nasionál, ita uza atu próteze dokumentu sira ne’e padraun internasionál deit, maibe Timor-Leste rasik lei arkivu nian seidauk iha.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here