Reportajen Santina Lucia da Costa
Komunidade Area rurais iha Aldeia Sabelo, Suku Dukurai, sira nia lian no esperansa ba kandidatu Prezidente Republika hamutuk na’in 16, ne’ebé ida mak eleitu ba Prezidente Republika tinan 2022-2027, tau matan ba Estrada, Bee-moos, saude, ema kbiit la’ek no Joven sira ne’ebé dezempregu.
Neon Metin halo entrevista ho Komunidade, Calistro Aleixo Soares, idade 68 suku Dukurai , Aldeia Sabelo, ho esperansa ba Kandidatu Prezidente Republika hamutuk 16, karik ida mak eleitu ba Prezidente Republika, hadia estrada tanba dezde uluk to’o agora seidauk asesu ba estrada.
“Hau husu ba Kandidatu Prezidente Republika hamutuk 16, karik ida mak eleitu ba Prezidente Republika, ami husu hadia ami nia estrada, tanba durante Indonesia nia tempu kedas to’o ita Timor-Leste hetan independensia ami la sente dezenvolvimentu ita nia rai nian. Iha aldeia Sabelo ba Letefoho villa do’ok tanba estrada ladi’ak, ami la’o de’it.” hateten, Komunidade, Calistro Aleixo Soares, iha suku Dukurai , Aldeia Sabelo, Postu-Administrativu Letefoho, Munisipiu Ermera.
Calistro Aleixo Soares, rekomenda, Prezidente Republika foun ne’ebé sei mai koalia ho governu aprova mós orsamentu ba hadia estrada no dada bee-moos mai komunidade sira iha Aldeia Sabelo, la’os tinan-tinan aprova hela de’it orsamentu maibé orsamentu ne’e ba iha ne’ebé karik povu lahatene.
Iha fatin hanesan, Filomena Maia Menezes, idade 42 hela iha Aldeia Sabelo ho esperansa katak, Prezidente Republika foun ba tinan 2022-2027, tau matan netik ba feto sira hodi asesu ba bee-moos no estrada hodi nune’e lori produtu lokál ba fa’an iha merkadu.
“Prezidente Foun ne’bé sei mai Hanoin netik ami feto hanesan menus ba bee-moos no estrada, ami nia produtu lokal atu la’o de’it buka moris ba ami nia oan sira, estrada mak aat ba ami, ami foho ida ne’e ba kuru bee do’ok tebes.” dehan, Filomena Maia Menezes.
Filomena Maia Menezes, haktuir “dezde ukun-an to’o agora ami la asesu ba bee-moos ho estrada, bainhira udan ami aproveita udan-been de’it hodi tein etu, hemu, no hariis, maske ami konsumu labarik sira mear, ami boot sira moras maibé pasiensia ami konsumu de’it ona.”
Enkuantu, Komunidade, Manga de Deus, idade 59, hela iha Sabelo, ho esperansa, Prezidente Republika foun, tenki haree mós ba joven sira ne’ebé remata tiha iha universidade, tanba joven sira ne’e remata tiha universidade sira mai fali de’it halimar hamutuk ho inan-aman sira, tanba kampu serbisu laiha, tinan-tinan joven sira taka sapeo metan, maibé sira mai sei tane liman hela ba inan-aman.
Manga de Deus, afirma, Estrada iha Ermera ne’e ita ukun-an tinan 20 ona, ita haree mudansa laiha liu, estrada mak aat ba laloos, povu mak halerik hela de’it, kompanhia sira hadia netik estrada ne’e para joven sira ne’ebé remata iha universidade bele serbisu netik.
“Estrada aat hanesan ne’e, ita tutur la’o de’it molok to’o iha merkadu ema laiha ona, sé mak atu sosa, pasiensia lori fila mai uma, di’ak han ida aat ona ne’e fó ba animal sira han. Husi Dukurai to’o merkadu kilo 1 resin.” dehan, Manga de Deus.
Manga, realsa, Xefe Aldeia, Xefe suku ho autoridade lokál sira halo ona proposta ba governu mais to’o agora laiha resposta. Ho nune’e husu ba Prezidente Republika foun koalia ho governu hodi aloka orsamentu ba estrada iha area rurais sira liuliu suku Dukurai.
Iha Sorin seluk, Feto Faluk, Agusta Soares Menezes, idade 48 hela iha Sabelo ho esperansa katak, Prezidente Republika foun tenki tau matan mós ba ema kbiit la’ek sira no feto faluk sira.
“Ami moris ki’ak hela, ami hela de’it uma adat, ami labele halo uma rasik hodi hela tanba hau nia katuas-oan mate ona. Estrada mós aat, durante ne’e ami tutur de’it ami nia produtu lokál ba merkadu”.tenik, Feto Faluk, Agusta Soares Menezes.
Agusta Soares Menezes, akresenta tan, kona-ba saude, bainhira moras, Ambulansia labele mai tanba, estrada aat, entaun moras hanesan ne’e pasiensia la’o ba Letefoho hodi ba konsulta no simu aimoruk.
Nune’e mós Lia na’in husi Aldeia Sabelo, Fernando Tilman, idade 60, ho esperansa katak, Prezidente Republika foun, koalia ho governu tau matan ba estrada ho ema kbiit la’ek sira. Estrada aat hanesan ne’e lori produtu lokál ba fa’an iha merkadu tenki la’o do’ok.
“Ami husu mak dalan ho ema kbiit laek, tanba dalan ne’e husi Ermera mai to’o Dukurai, kompanhia hira mak mai survei maibé to’o agora la realiza ne’e mak ami haree buat ne’e triste. Bainhira ami lori ami nia produtu lokal ba fa’an iha merkadu ema ne’ebé iha kuda tula ba kuda, no balun tutur de’it lao lori ba merkadu.” preokupa, Fernando Tilman.
Fernando Tilman, hateten, proposta tinan-tinan hatama hela de’it, maibé laiha resposta, povu mak halerik hela de’it. Orsamentu kada tinan aprova hela de’it maibé povu kontinua halerik hela de’it ba estrada, ne’ebé husu ba Prezidente Republika foun, karik orsamentu jeral estadu kada tinan aprova tenki hadia uluk mak estrada.
No komunidade Fatima dos Santos, idade 24 hela iha Sabelo, ho esperansa katak, Prezidente Republika foun koalia ho governu tau matan mós ba inan isin rua ho oan nurak sira, tanba bee ne’ebé konsumu ne’e la’os bee-moos, udan mai konsumu de’it udan-been, no labarik sira mós mear no moras hotu.
“Tau matan ami iha Foho, liuliu bee-moos, tanba ami iha ne’e bee araska, udan tau entaun ami uza de’it udan been, ami feto ho labarik ki’ik-oan presija los mak bee, agora udan hanesan ne’e ami konsumu de’it udan been. Bailoron ami ba buka bee iha bee-matan. Labarik sira moras ospital mós do’ok ami kous labarik la’o to’o ospital.” Akresenta, Fatima dos Santos.
Nia dehan, tinan-tinan boot ida mai bosok hela de’it, ida mai koalia bee ne’e de’it mais to’o agora povu la asesu ba bee-moos, ba kuru bee do’ok, tutur de’it iha masa lima liter ema ida tutur haat to’o lima no leba tan, ne’e mak sa’e rai lolon to’o mai uma, ami senti kolen, ho tan labarik nurak araska.
