Reportajen Joselina dos Santos
Bulletin Media RENETIL Neon Metin sai nu’udar media istóriku nian, ne’ebe kontribu ba luta ukun rasik-an, ne’ebe hari husi organizasaun Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste.
Iha ámbitu komemorasaun loron Balibo Five ba dala 47 no lansamentu loron nasionál Liberdade Imprensa, ne’ebe komemora iha Balibo, Diretor Ezekutivu Konsellu Imprensa, Rigoberto Monteiro liuhusi diskursu hateten Neon Metin nu’udar organizasaun media ne’ebe Independente no non-lukrutivu, Neon Metin hetan inisiativa maka’as husi Juventude Resistensia Nasional dos Estudantes Timor-Leste (RENETIL), sira nu’udar reprezentante jovens, hodi estabelese Neon Metin iha Bali Indonezia iha tinan 1988, nune’e Neon Metin harii hodi servi informasaun ba mundu tomak kona-ba akontesimentu iha Timor-Leste, iha tempu okupasaun ilegál.
Neon Metin primeiru bulletin klandestina ho objetivu, hodi denunsia krime hotu-hotu ne’ebe Indonezia halo hasoru Timoroan sira, nune’e mos hodi neutraliza propaganda falsu sira ne’ebe Indonezia halo iha forum internasional sira katak povu Timor-Leste simu ona integrasaun, laiha funu no violasaun direitus umanus iha Timor no povu kontente ona ho dezenvolvimentu.
Diretor Ezekutivu Rigoberto husu ba jornalista sira, atu kontinua sai nafatin as’wain ba povu, no tau matan liu husi kontrolu sosial ba ukun-na’in sira, lalika tauk hakerek faktus ne’ebe loloos, ho objetivu hodi hato’o informasaun ne’ebe loos no kredivel ba sosiedade sira liu husi área oin-oin.
Nia dehan media sira ne’ebe eziste iha tempu rezisténsia mak hanesan media RENETIL nian, hanesan Nakroman harii iha tinan 1981, Neon Metin harii iha 1988 transforma ba Neon Metin iha fulan Abril 1989, Neon Metin kontinua eziste to’o ohin loron ho plataforma online.
Fundador media RENETIL Neon Metin mak Carlos Saky da Silva, Rui Maria Araujo, Saudozu Dr. Lukas da Costa no saudozu Fernando Lasama de Araujo.
Iha periodu dezenvolvimentu nasional mak hanesan Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), harii iha 22 Dezembru 1999, Timor-Leste Press Club harii iha tinan 2005 no transforma ba TLPU iha tinan 2014.
Estadu Timor-Leste tane aas tebes Liberdade Imprensa no liberdade Espresaun, dezde tinan 2002 hatuur ona iha Konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste artigu 40 no artigu 41, hodi aprova Lei Komunikasaun Soaial iha tinan 2014, harii Konsellu Imprensa iha tinan 2016.
Dalan naruk husi tinan 1974 to’o ohin loron sakrifika terus, maibe jornalista sira nafatin hala’o kna’ar no kontribui ba prosesu luta Libertasaun Nasional, no iha prosesu dezenvolvimentu nasional, kontribuisaun boot, arkiva ema nia istoria liu husi notísia, filmajen no fotografia, nune’e ita nia kontribuisaun la hanesan udan ne’ebe habokur rai, maibe ita hanesan nahuwen ne’ebe turuk iha ai-tahan leten, tan ne’e presiza ba oin tanba ita mos halo ona istoria.
