Reportajen Silvino Freitas
Durante estadia semana 1 iha illa Ataúro estudante universidade Melbourne Australia aprende kultúra, ambiente no vida sosiedade nian ne’ebé diferente husi sira nia nasaun, maske situasaun hirak ne’e foun ba sira no sente dezafiu tebes maibé sira koko hodi hala’o adaptasaun di’ak, nomós husi vizita ne’e sira bele aprende, rona no haree rasik ho matan moris ema nian ne’ebé diferente iha mundu, sira mós bele hetan esperénsia lala’ok moris iha mundu nian, husi ema ida ba ema seluk. Nune’e mós sira aprende turizmu komunitária ne’ebé diferente tebes, tanba bele fó benefísiu barak liu ba komunidade lokál sira nomós presiza poteje no promove nafatin étika turizmu tuir kultúra Timor Leste.
Tuir Estudante Benjamin Gerster katak, komunidade illa Ataúro moris husi buat ne’ebé iha sira nia ambiente nia laran, materiál konstrusaun uma nian sira lori husi foho leten, ai-han mós mai husi tasi no toos ka kintál sira ne’ebé komunidade sira buka rasik, nune’e buat hotu ne’ebé ema Ataúro sira presiza ne’e mai husi buat ne’ebé sira rasik prodúz maibé sira la foti husi rai liur ka husi fatin seluk illa Timor Leste nian, maibé mai duni husi Ataúro rasik, situasaun refere diferénsa ho sira nia nasaun ne’ebé industriál tebes buat hotu presiza sosa nomós buat ne’ebé sira sosa mai hotu husi estranjéiru. Etudante Lily Andrews dehan, ema moris husi riku-soin tasi no rai nian maibé la’ós hanoin atu foti de’it riku-soin no rekursu sira ne’ebé iha ona, maibé presiza mós fó fali ba tasi no rai atu kuidadu riku-soin ne’ebé eziste ona, maka dalan ida atu proteje ambiente sira iha tasi no rai-maran nian.
Entretantu, husi area turizmu nian estudante sira haree katak, turizmu ne’ebé dadaun ne’e la’o iha Ataúro ne’e turizmu ki’ik ne’ebé di’ak, hanesan turizmu husi señor Barry iha Beloi no Mario nian iha Adara ne’e hanoin atu proteje mós ba tasi no rai inklui mós riku-soin ambiente sira seluk. Modelu Turizmu sira ne’e mós koko atu fó fila fali ba komunidade, osan sira ne’ebé hetan husi turizmu fó fila fali ba komunidade liuhusi saúde, edukasaun no buat seluk tan, iha mós dimensaun solidáriu entre komunidade sira.
“Ha’u tauk iha futuru bele mosu mai turizmu ida ne’ebé oin seluk, ne’ebé la tau matan ba ambiente no laiha ligasaun di’ak ho komunidade” dehan Benjamin iha Adara-Ataúro, (12/07).
Estudante Lily Andrews mós haktuir, iha modelu turizmu iha Ataúro mós halo nia hakfodak haree ba komunidade nia moris lorloron nian la’ós de’it atu haburas ekonomia de’it, maibé tau matan no envolve mós komunidade iha laran, la’ós buka benefísiu ekonomia ba ema balun de’it maibé ba komunidade tomak, modelu turizmu ne’e interesante tebes ba nia tanba diferénsa ho fatin turizmu balun ne’ebé fó de’it benefísiu ba nain de’it nune’e turizmu iha Ataúro ne’e fó benefísiu mós komunidade lokál sira.
Nune’e mós estudante konsidera katak, durante vizita sira bele haree komunidade sira ne’ebé simu sira ho laran lauk no haksolok tebes, ne’e hanesan kultúra Timor Leste nian ne’ebé simu bainaka, maibé ne’e la’ós de’it kultúra ida maibé nu’udar maneira ida hakarak atu ema seluk bele iha interese mai iha fatin ida ne’e, karik la simu ema ho di’ak entaun ema seluk mós labele mai. Tanba ne’e interasaun ne’e mosu buat rua maka tuir kultúra Timor Leste nian ne’ebé simu ema ho laran-luak, ida fali maka bele hanesan dalan ida simu ema atu dada mós interesante ba ema seluk atu vizita mai illa Ataúro ne’e.
“Modelu interesaun ne’ebé ha’u hetan ne’e buat furak ida ne’e hatudu ba turista sira moris lorloron iha fatin ida ne’e, ami bele hatene uituan kona-ba kultúra Ataúro oan sira no Timor Leste nian, tanba iha fatin seluk hanesan turista ita mai de’it, hodi haree benefísiu husi tasi no rai maibé la hatene kontextu kulturál nune’e bele hakbesik an ba komunidade hodi hatene moris komunidade nian” dehan Lily Andrews.
Nune’e iha area infrastructura estudante Lily Andrews ne’e dehan katak, iha buat balun ne’ebé diferente tebes hanesan hariis-fatin eletrisidade ne’ebé moris óras balun de’it ne’e foin dahuluk mai hodi hasoru nune’e sai dezafiu ida ba sira, maibé sira bele halo adaptasaun ne’ebé di’ak tuir realidade nune’e situasaun sira ne’e halo sira bele moris diferente uituan ho sira nia rain rasik.
“Ema balun bele hetan dezafiu boot atu mai iha ne’e, atu vizita fatin turistiku, tanba dalaruma sira presiza transporte atu bele la’o do’ok maibé iha ne’e dalan mós laiha, sira mós presiza liña internét atu bele kontaktu malu ho ema seluk maibé iha ne’e mós laiha, ne’e dezafiu bo’ot ba ema ne’ebé kondisaun ladi’ak atu mai halo turizmu iha ne’e” dehan Lily Andrews.
Estudante Benjamin mós dehan, situasaun sira ne’ebé diferente tebes ne’ebé halo sira sente dezafiu ida maibé sira mós hakarak hala’o adaptasaun ida buat sira ne’e, iha infrastructura halo nia hakfodak uituan ba dalan sira ne’ebé la’o iha aldeia laran balun laiha la’o ain de’it, diferente tebes iha Australia ne’e halo ema dalaruma labele la’o iha dalan ne’ebé laiha.
Entretantu durante vizita iha Ataúro estudante sira mós bele iha esperénsia ba atividade sira, hanesan estudante Benjamin Gerster dehan, atividade sira ne’ebé la’o iha Ataúro laran ne’e maske idak-idak nian maibé iha relasaun ba malu hanesan luku-tasi bele apoiu peskadór sira fó osan balun ba sira, nune’e atividade hotu la’o iha Ataúro laran iha ligasaun ba malu maka atu bele fó benefísiu ba komunidade sira nia moris lorloron nian.
“Ami hala’o diskusaun ho komunidade, sira hakarak tebes atu komunika ho ema husi estranjéiru kona-ba sira nia moris lorloron ho sira nia atividade hotu, nune’e ami bele hatene saida mak sira halo no tanba saida mak sira tenke halo, tan ne’e ha’u apresia tebes komunidade Ataúro ne’ebé hakarak atu fahe sira nia matenek mai ami no mós gasta sira nia tempu hodi hatan ba ami nia resposta sira” haktuir Benjamin.
Nune’e mós estudante Lily Andrews dehan, durante iha sira nia vizita la’ós mai hanesan turista de’it, maibé sira mós hakarak buka esperénsia kona-ba vida moris komunidade nian, kulturál nian no buka hatene liu tan sosiedade Ataúro nian hodi aprende no hatene aspetu oin-oin tuir kultura Ataúro nian.
“Hau sente furak tebes bainhira rona ema idak-idak konta nia istória rasik, ne’e hanesan lalenok ida ne’ebé furak tebes mai ami no ami mai iha ne’e ho subjetivu rasik hodi interpreta, tanba ne’e oportunidade ne’e ami bele hetan perspectiva komunidade sira nian ne’e la’o oinsá, atu bele la’ós haree de’it ho matan maibé rona rasik sira nia esperénsia” dehan Lily.
Lily haktuir tan katak, esperénsia ne’ebé nia hetan liuhusi diskusaun ho komunidade maka atu fahe ba malu matenek no hanoin hamutuk ho komunidade ida ne’e bele halo sira hatene kle’an liu tan situasaun iha ne’e nomós bele iha relasaun ne’ebé kle’an liu ho komunidade sira, nune’e bainhira fila ba Australia bele fahe ba família no kolega sira kona-ba saida mak sira hetan no aprende iha Timor Leste, bele halo ema seluk mai tan hodi vizita iha fatin Ataúro.
Nune’e mós, estudante Benjamin fó hanoin katak, iha futuru Ataúro sei iha fatin turizmu ne’ebé tuir dalan ida no ema Ataúro mós bele adapta an ba buat ne’ebé sei akontese iha futuru, maibé atu dezenvolve futuru turizmu foun labele lakon espiritu etika turizmu nian ne’ebé abut mai husi kultúra, ne’ebé ho nia relasaun ho meiu ambiente nian, étika turizmu ne’ebé fó valór liu ba riku-soin sira iha Ataúro hanesan ema nia kultúra ambiente, ho esperánsa katak labele halo lakon étika turizmu ne’ebé dadaun ne’e implementa ona.
“Ha’u éspera katak lei no regulamentu ne’ebé sira harii hanesan tara-bandu éspera katak bele ka’er metin nafatin no fó hatene ba ema seluk tanba saida mak lei ne’e importante ba sira nia moris lorloron” dehan Benjamin.
