Reportajen David da Costa
Eskola Ensinu Sekundariu 4 iha Rejiaun Administrativu Espesial Oecusse Ambeno (RAEOA), Nain 20 partesipa iha Treinamentu kona-ba Direitu Dijitál no mós Direitu Umanu, ne’ebé maka organiza husi Media Online Neon Metin ne’ebé maka halo koperasaun ho Asossiasaun ba Komunikasaun Progressivu (AKP) iha Europa.
Objetivu husi Treinamentu Direitu Dijitál no Direitu Umanu ne’e, oinsá joven feto sira komprende kona-bá utiliza Plataforma digital, oinsá mós proteje aan, nomós oinsá utiliza sosiál media ho pozitivu. Tanba dala barak feto maka sai vitima iha online hanesan asediu sexual, bullying, no seluk tan, husi formasaun sira bele hatene oinsá maka proteje sira nia-aan, no mós hatebe sira nia direitu hanesan sidadaun no Direitu ba Dijitál.
Editora Neon Metin, Zevonia Vieira hateten formasaun ida ne’e foka liu ba iha Direitu Dijitál no mós Direitu Umanu, oinsa maka foinsa’e sira, liuliu ba feto sira ne’ebé uza sosiál media, oinsá maka joven feto sira komprende nia direitu iha sosiál media, atu hasoru asaun negativu ne’ebé maka akontese iha sosiál media hasoru sira no oinsá maka sira bele proteje aan.
“Agora dadauk ita moris iha plataforma dijital, joven sira, feto sira uza sosiál media, oinsa joven feto sira komprende imi nia direitu iha sosiál media, atu hasoru asaun ka hahalok negativu ne’ebé akontese iha sosiál media hasoru ita boot sira. Exemplu; asediu sexual iha online, bainhira ita boot sira uza ita boot nia media sosiál, ema trata ita boot sira, oinsá ita boot sira uza ita boot sira nia direitu iha dijital atu proteje ita boot sira nia-an, ita boot sira nia direitu, koalia ita boot nia Liberdade espresaun ba oinsa ita boot iha direitu atu hetan seguransa iha era dijital,” dehan Editor Neon Metin, Iha Santa Rosa Oekusse, Tersa 29/08.
Nia haktuir, Relatoriu Plan Internasional hatudu katak, joven feto sira sai vitima barak liu ba iha internet liga ho asedu sexual nomós abusu sexual. Timor-Leste Nasaun ne’ebé demokrasia sei livre, entaun uza oportunidade, direitu dijital ida ne’e, “oinsa maka ita boot sira bele epresa ita boot sira nia direitu, espresa ita boot nia responsabilidade hanesan joven feto, atu nune’e bele iha mudansa diak, liuliu kontra asédiu sexual ne’ebé akontese media sosiál hasoru ba alin feto sira”.
Espera katak iha treinamentu loron rua ne’e bele sai bukae ida ba alin feto sira nomós bele reprezenta feto foinsa’e sira iha Oecusse, bele halo advokasia ba direitu feto nian, direitu foinsa’e feto nian, kontra asédiu sexual iha online no mós bele uza sosiál media oinsa maka produs video pozitivu ida, hodi fahe informasaun pozitivu sira iha Oecusse, tanba mudansa ne’e iha foinsa’e sira nia liman.
Iha fatin hanesan, Xefe Departamentu Juventude Arte i Kultura RAEOA, Victor Maunel Neno, agradese ba Media Neon Metin ho RENETIL tanba iha interese boot ba joven sira iha Oecusse, no hakarak kolabora ho parseiru juventude sira iha oekusse atu tranfsorma informasaun kona-ba Direitu Dijitál no mós Direitu Umanu ba foinsa’e sira iha Oecusse liuliu ba feto sira.
“Ha’u agradese ba Neon Metin nomós RENETIL kria programa ida ne’e, atu ita ba fase inovativu, hafoun buat sira ne’ebé maka iha ita nia mental Timor,” nia Agradese ba Neon Metin.
Nune’e mós Estudante Tekniku Vokasional Lifau, Juvita Teme (17), hateten, Treinamentu kona-ba Direitu Dijital no Direitu Umanu ne’e importante Tebes, tanba liuhusi treinamentu ida ne’e bele aprende oinsa maka bele utiliza media sosiál no fahe informasaun sira ne’ebé maka ho pozitivu.
“Treinamentu ida ne’e, ba hau sente importante, tanba liu husi treinamentu ida ne’e bele fahe esperensia diak mai ami, tanba durante ne’e seidauk hetan formasaun sira hanesan ne’e, maibé iha loron rua ne’e ami hetan esperiénsia foun, oinsa maka ami bele uza ami nia direitu ho uza media sosiál no fahe informasaun sira pozitivu bai ha media sosial,” nia dehan.
Nia haktuir, ba oin sei fahe fali materia sira ne’ebé maka aprende ona iha loron rua ne’e bá kolega feto sira hotu, atu nune’e sira mós bele hatene kona-ba feto nia direitu, oinsá maka sira bele uza sira nia direitu hodi utiliza media sosiál sira no bele fahe mós informasaun pozitivu, iha sira nia sosiál media.
Enkuantu iha treinamentu loron rua ne’e hahú iha 29-30 Agustu 2023, treinadora Zevonia Vieria lori materia kona-ba Direitu Dijitál no Adroaldo de Almedia lori materia kona-ba Direitu Umanu. Treinamentu ne’e partesipa husi estudante nain 20, husi eskola Sekundariu 4 iha oekusse maka Eskola Sekundariu Jeral Palaban, Eskola Tekniku Vokasionál Palaban, Eskola Tekniku Vokasionál Teknolojia i Industria Lifau, no Eskola Tekniku Vokasionál Kairala Xanana Gusmão.










