Home Notisia Konvensaun Budapest Proteje Direitu Umanus Hosi Risku Lei Sibernetiku

Konvensaun Budapest Proteje Direitu Umanus Hosi Risku Lei Sibernetiku

142
0
slide show hesesariu ka lae Lei sibernetiku. [Foto: Dokumentu Oxfam | 01.02.2021]

Reportazen Neon Metin

Oxfam ho International Center For Non-Profit Law (ICLN) realiza webinar konaba implikasaun lei sibernetika ba espasu siviku, liberdade imprensa no iiberdade espresaun iha Timor-Leste, “Aprende husi Esperiensia Nasaun Seluk”.

Liu hosi webinar refere Asesor Legal Senior iha ICNL, Zach Lampell ne’ebe iha esperiensia barak iha asuntu lei defamasaun no sibernetiku esplika katak hare konaba pratika diak balun no risku sira relasiona ho lei sibernetiku.

Nia dehan pergunta dahuluk mak nesesariu duni ka lae Lei konaba krimi sibernetika, tuir Zach katak nesesaria duni atu iha lei krimi sibernetika, tanba lei sibernetika sira ne’e dezenha atu bele ajuda, prevene, investiga, akuza krimi real sira ne’ebe mosu iha komputador no internet.

Maibe Zach hateten lei sibernetika ne’e mos bele afeita ema nia direitu umanu ka se sira la dezenha ho diak, sei fo impaktu negative ba Liberdade espresaun, direitu ba privasidade no mos afeta direitu sira seluk hanesan liberdade asosiasaun, liberdade atu halibur malu, asemblea, liberdade ba relijiaun nian, direitu atu hetan julgamentu ne’ebe justu.

“Sekarik lei sibernetika ne’e dezenha hahu ho diak, entaun direitu umanus fundamental sira ne’e la hetan nian limitasaun ho restrisaun oin-oin”, hateten Zach via Webinar, 29/01.

Liu hosi Webinar Zach fahe informasaun konaba konvesaun Budapest nudar konvensaun ida ne’ebe fo poder atu kesi metin no regula konaba protesaun direitus umanus, maibe nia dehan bainhira lee konvensaun Budapest nian, liu-liu aplika ba pais sira ne’ebe mak sai ona signatoria ba konvensaun Budapest, bele hare katak krimi sira ne’ebe kontein ka halis iha laran ne’e oituan tebes.

“Krimi sira ne’ebe kontein iha Budapest mak hanesan krimi asesu illegal no intersepsaun illegal, interferesia ba dadus ka sistema, fraude, pornografia infantil no mos copyright ka direitu de autoria”, hateten Zach

Bainhira konvensaun Budapest ne’e la alista krimi barak, saida mak nia bele halo? Zach esplika katak bele dezenha no estabelese oinsa pais sira halo kooperasaun, hodi bele investiga krimi sira ne’ebe relasiona ho sibernetika nian, nia mos estabelese prosedementu oin-oin atu oinsa mak autoridade sira bele halo investigasaun ka halo surveillance ba dadus elektronika no komunikasaun no estabelese oinsa atu salva guarda ne’ebe importante atu bele proteje direitus umanus.

Saida mak sai hanesan risku hosi lei sibertika sira?

Rai barak ne’ebe maka adopta lei sibernetika, maibe barak liu mak hakat liu tiha konvensaun Budapest. Asaun haat mak hanesan kriminaliza no la kumpri diak konvensaun Budapest nian mak restriksaun ba kontiudu, krimi sira ne’ebe mak nia ambitu ne’e iha ampla boot, sira ne’ebe mak laiha ligasaun ho kriminal ka penal nian, laiha salva guarda ba investigasaun ka vigilância no despozisaun oin-oin ne’ebe mak estadu sira uza atu bele taka internet.

Risku sira relasiona ho lei sibernetiku

Konaba kontiudu lei sibernetiku dalaruma bele prevene ka limita Llberdade espresaun ruma. Restriksaun konaba saida mak bele koalia sai no labele iha internet, ne’e tenke kumpri duni artigul 19 hosi ICCPR – Konvesaun Internasional konaba direitu sivil politika, ezemplu konaba linguazen hosi lei sibernetika ne’ebe mak restrinzi limita Liberdade espresaun.

Risku daruak nian mak falta intensaun kriminal nian, atu dehan atividade ida iha internet iha intensaun kriminal, “ne’e ita presiza prova duni katak ema ne’e iha intensaun atu halo krimi, por ezemplu lei sibernetika ida dehan katak bandu atu simu dadus komputador ne’ebe la autorizada. Dispozisaun hanesan ne’e la hatudu elementu intensaun criminal, ne’e dehan katak ema balun simu email ka dadus elektronika, nia bele tama kadeia tanba deit simu email”.

Lei sibernetika ne’ebe diak tenke inklui intensaun kriminal nian iha laran no tenke fo protesaun ba Whistle blowers (ema sira ne’ebe divulga informasaun) instituisaun ne’ebe nia serbisu ba, protesaun Whistle blowers ne’e katak jornalista sira ka ema sira ne’ebe divulga informasaun liu hosi internet iha instituisaun ne’ebe sira serbisu ba, bainhira sira fo sai informasaun, sira la presiza ba kadeia.

Risku sira seluk konaba salva guarda ba ema sira ne’ebe halo vijilansia, spesial ba espionazen nian. Komisaun Direitus Umanus iha sira nia komentariu jeral hateten katak, surveillance estadu nian ba komunikasaun sira tenke akontese iha sirkustansia ne’ebe mak esesional tebes no eskluzivamente iha supervisaun hosi autoridade juridiku ofisial ne’ebe independent. Salva guarda ba surveillance ba serbisu espionazen nian inklui Warrant (autoridade judisiariu independent ida), Warrant ka mandadu ne’ebe bele emite hosi situasaun ne’ebe mak alerta as tebes iha estadu ida, sebisu survelansia nian tenke iha nia durasaun ne’ebe limitadu.

Risku asosiadu dahaat maka konaba taka internet, taka internet ne’e jeralmente susar atu priense teste hosi padraun norma direitu internasional nian, konaba liberdade espresaun no direitu atu bele ba asemblea pasifika. Estadu sira labele blokea ka taka internet nia konetividade relasiona ho asemblea pasifika. Dispozizasaun ida hanesan aplika ba teknolojia espersifiku sira ba geotargeted ne’ebe iha konektividade ka asesu ba kontiudu.

Zach konklui katak iha situasaun ne’ebe governu bele uza lei sibernetiku atu taka internet, la kumpri padraun internasional direitus umanus nian. Lei sibernetika mak ema lakon direitu uza internet ho anônimodade no la uza nia naran rasik, uza anonimodade ida ne’e hanesan parte ida hosi direitu ba privasidade.

“Lei balun konaba sibernetika ne’e bandu encryption, bandu encryption ne’e la kumpri padraun internasional direitu umanu nian no lei sibernetika balun ne’e obriga autor privadu sira kontra Lei domestika no internasional”, hateten Zach

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here