Reportajen Juvinal Cabral dos Santos
“Ha’u laos agrikultura ha’u ‘background’ jornalista, komplikadu uituan, mais tanba kestaun ekonomia mak ita tenke halo buat ruma”. Acacio Pinto
Acacio Pinto moris aldeia Tesarano, suku Leuro, postu-administrativu Lospalos, munisipiu Lautem, moris iha 1986 uma laran maun alin hamutuk nain haat nia hanesan maun boot, bainhira nia sei eskola sekundaria hahu aprende voluntariu Cruz Vermelha Timor-Leste (CVTL) iha Lautem kuaze tinan rua momentu neeba nia kontinua hetan informasaun plan internasional ne’ebé loke edifisiu ida iha Lautem fo oportunidade ba foinsa’e sira ne’ebé hakrak sai jornalista, nune’e sira hamutuk nain 12 mak hetan duni oportunidade hodi tuir formasaun ne’e
“Iha 2008 ha’u hahu ona voluntariu iha Radio Comunidade Lautem(RCL) hanesan reporter, aprezentador tanba ha’u gosta liu lee notisia, depois hetan kontaktu husi Timor-Leste Media Development Center (TLMDC) sira loke rekrutamentu no uplai liu ha’u mai servisu iha 201″, dehan Acacio Pinto, ba jornalista Neon Metin iha Sentru Media Koligasaun Agrikultura, Haburas Farol, 19/12/2023”.
Nia hatutan servisu hanesan voluntariu durante tinan neen tuir programa hale’u munisipiu hetan salariu no servisu hamutuk radiu komunidade sira ho mana Maria Bibel feto ida ne’ebé lidera sira hanesan xefe, depois 2013 nia teste tan vaga ida husi Timor Post pasa no sai hanesan fotografer gosta liu foti imajen liga ho ema nia moris liuliu asuntu interese umanu durante tinan hitu
“Ha’u hato’o beibeik rekomendasaun ba redasaun Timor Post katak se bele ita kria ekipa ida para hale’u munisipiu hodi halo kobertura iha area rural entaun momentu ne’e ha’u ho kolega Marcos ba entrevista iha Faturasa, Aileu Remexio konsege hetan avo ferik ida ne’ebé moris at liu ekonomikamente nia la iha osan para hola hahan, uma kondisaun at los, ami hatun notisia ne’e iha Timor Post konsege hetan influensia Amo sira halo uma, entaun Timor Post kontenti hodi kontinua programa ida ne’e” dehan Acacio
Acacio defende beibeik asuntu sosial entaun nia iha hanoin hamutuk ho kolega sira harii rasik media online Lafaek News.com iha 2019 lao ona empase politika no Covid-19 nia laran uja naran inisial koko implementa saida mak sira bele dadaun nia lidera hanesan xefe redasaun
“Ita iha vida jornalismu la’os tanba osan, la’os atu hetan buat di’ak ida husi ne’eba maibe ne’e hanesan vokasaun ida ne’ebé o iha tanba ita harii ona familia komesa hanoin ona katak se ita mantein iha media koko oinsa atu buka osan liuhusi media Lafaek News ne’e ami koko lao ho plataforma rua ida hakerek notisia online ne’e ami la husu osan ruma husi sira atu kobertura karik ami iha osan ami ba rasik asuntu sosial ne’e, ha’u lidera hanesan xefe redasaun too ami hetan premio husi Centro Nacional Cega (CNC) Kona-ba direitos humanos dala tolu iha 2021, 2022 no 2023 ne’e hanesan parte ida ne’ebé ha’u kontribui tanba media ne’ebé ami harii lao tuir duni pensamentu saida mak ami hanoin”
Acacio konta nia ba tuir feira iha Indonesia Jogja, observa ema barak moris ho ahi-anar ne’e sira halo ho ai sai fali ahi-metan depois iha seluk uja nuu kulit ne’e sai ahi-anar entaun nia hanoin ona katak husi sira nia moris fatin Lospalos ne’e nuu barak hanesan suku Leuro ho Souro ne’e moris ho nuu laran, durante ne’e potensial boot liu mak nuu kontribui vida ekonomia familia ida nian tanba nuu kuda tinan tolu bele fuan ona too mate
“Iha Timor Ita valoriza mak nuu tahan, fuan han halo mina nuu, hun hodi halo uma buat ida motiva ha’u oinsa mak bele halo anar iha ami nia suku Leuro no oinsa bele produz fila-fali nuu kulit sai ahi-klak. Depois ha’u han sate iha tasi ibun (pantai kelapa) sente ahi suar nia hiis iha naan ne’e ita sente sidade ida ne’e tuir lolos hahan hanesan ne’e labele pelumenus kontrola uituan han nutrisaun ba públiku” dehan Acacio
Nia esplika ahi-anar ne’e seidauk iha peskiza klean kona ba kualidade ka ladiak maibe nia rasik Koko ikan jeleira hola depois tun nia sabor originalidade nafatin, maibe nia laos ema ida ne’ebé koko ahi han maibe sente saida mak nia tunu uja ahi-anar diferente tebes ho seluk, lolos labele lori mai iha sentru media koligasaun agrikultura maibe tanba organiza husi Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL) no OXFAM Timor-Leste nia intensaun atu hatudu sampel ba públiku
Acacio konta iha rai liur sidade hotu-hotu no restaurante boot komesa uja ahi-anar atu evita poluisaun ahi suar ida ne’e valor boot bainhira tunu ikan mak mina ruma ka bee kona ne’e suar maibe uituan de’it, nan sira ita tunu nia hiis ahi suar la iha tanba ahi-klak de’it la lakan arbiru, kada kilo ida klak horas rua nia laran, maneira ida ne’ebé atu kuidadu mak labele tau plastiku nune’e monu la rahun tanba agora sei uja liman se makina monu la rahun no bele lori ba ne’ebé de’it
“Produs ahi-anar ne’e iha de’it ha’u nia kost maibe seidauk halo iha suku tanba ha’u produs seidauk fulan ida, ahi-anar ne’e halo husi nuu kulit ne’e hola iha merkadu Manleu, Taibesi no Comoro kada saku 25 Kg $2.50 depois ha’u mai sunu halo rahun tiha rezultadu karon ida ha’u hetan de’it kilo 2 per kilo ida fa’an $2.00 baibain posting iha hau nia Facebook mak ema pesan no kolega estranjeiru hola”
Nia konklui intensaun produz laos bisinis pelumenus governu tau importansia ba nuu sira ne’e motiva inan aman sira kuda nuu barak liutan tanba iha valor ekonomika, saude buat barak mak iha laran duke ita kuda ai tesi halo uma,armariu hotu la iha ona, nia husu mos husu ba inan aman sira ne’ebé hakarak parseria ho nia bele halo no nia sei husu foinsa’e sira besik hodi servisu voluntariu, husi ahi-anar ne’e seidauk tau naran los planu atu tau suku nia naran tanba nuu barak husi produsaun ne’e hodi minimiza tesi ai arbiru hodi tunu (bakar-bakar).









