Reportajen David da Costa
Leonora ne’ebé maka involve aan iha grupu Maudiu2 ortikultura no Pekuária iha Aldeia Palimanu suku Fatuquero Postu Administrativu Railako, Munisípiu Ermera, konsege halo uma tolu, hola karreta rua, no motor rua ba familia sira.
Xefe Grupu Maudiu2, Leonora do Rego Mendonça (51) hateten, Konta katak, grupu ortikultura Maudiu2 ne’e harii iha 2010, ho membru hamutuk na’in 10 kompostu husi feto 4 no Mane 6, iha momentu ne’e grupu ne’e rasik sei uza manual hodi halo produsaun ba iha ortikultura. Maibé iha tina 2014 grupu ne’e rasik hetan oportunidade fulan ida iha Bali Indonesia, hodi estuda kona-ba mudansa produsaun ortikultura modernu.
“Ami nia grupu hahú Iha 2010, ami kuda de’it ho maneira manual, maibé depois iha 2014 ,ami hetan projetu iha ami nia grupu nune’e hetan oportunidade ba estudu komparativu iha Bali Indonesia durante fulan ida, liuhusi ida ne’e ami hetan esperiénsia barak, ami mai fali mak halo mudansa fila fali ba modernu,” dehan Xefe Grupu Maudiu2 Leonora ba ekipa jornalista sira iha nian toos fatin Palimanu suku Fatuquero postu Administrativu Railaku Munisípiu Ermera, Sexta 19/04.
Produtu ne’ebé maka grupu ne’e rasik halo produsaun maka Tomate, repollu tahan ho repollu fuan, alfase fuan no alfase tahan, inklui modo mutin. Ami nian produtu hirak ne’e fornese ona ba iha loja sira iha Dili hanesan W-Four inklui loja Lider ho Nia presu Kilo Ida $ 1,50 enkuantu tomate kilo ida $ 1. no kada fulan bele hetan osan $ 2400,00.
“Ami harii grupu Maudiu2 ne’e, tanba ema ida mesak la bele tenke halo grupu tanba iha grupu mak ita hala’o servisu no kuda modo la’o di’ak, liu husi grupu mak ita bele servisu hamutuk,” nia hateten.
Aleinde ne’e mós , Leonora harii tan nian grupu pekuária ida ne’ebé mak kompostu husi ema na’in 14, iha grupu ne’e iha Kolam ikan hamutuk 12. No ikan ne’ebé mak grupu ne’e hakiak mak ikan Nila no ikan Mas. Bainhira tempu to’o grupu ne’e kolleita ikan kada fulan sira bele hetan lukru hamutuk $1500,00. Grupu ne’e rasik hetan apoiu Fini husi ONG World Vision, no husi Ministériu Agrikultura no Peskas ne’ebé apoiu ikan oan, no nian hahán inklui fini modo, maibé fini balun Grupu ne’e sosa rasik iha loja sira iha Dili.
Xefe Grupu ne’e haktuir, dezafiu ne’ebé sira hasoru bainhira tempu udan dala ruma bee barak liu no bainhira udan makas estraga hotu modo entaun tenke ba kontrola bee hodi taka bee atu nune’e la bele estraga modo sira iha fali tempu bailoro bee menus, ne’e maka obriga sira tenke baku rasik bee hodi utiliza fali.
Nia dehan, husi dezafiu ne’e, iha mós rezultadu ne’ebé maka nia hetan husi modo no ikan sira ne’ebé fa’an maka konsege halo ona uma tolu no sosa karreta rua no motor rua inklui sasán uma laran. Maibé bainhira seidauk involve iha grupu, moris ne’e todan uitoan, maibé depois involve iha grupu Maudiu2 ortikultura no hakiak ikan ne’e, moris ne’e di’ak liu fali.
“Ami seidauk tama grupu, ami hotu seidauk iha esperiénsia, ami la hatene kuda modo, ami nia uma seidauk halo, tanba ne’e entre moris iha pasadu no agora ne’e diferente, maibé depois hau involve iha grupu hau hola karreta rua, motor rua no halo uma tolu ona no haruka oan sira ba eskola hotu,” nia esplika.
Nune’e nian apela ba maluk feto sira, hanesan feto la bele depende de’it ba mane sira no feto mós tenke servisu, hodi apoiu nesesidade iha familia uma laran nian.
“Hanesan feto Ita mós la depende de’it ba mane, feto mós tenke servisu makas hodi apoiu nesesidade família, hodi suporta mós ita nia oan sira ne’ebé sei eskola, tanba ne’e ita tenke servisu suporta malu iha uma laran, hafoin sai ba grupu mós ita kontinua suporta malu hodi halo servisu,” tenik nia.
Enkuantu Tereza Leonora Madeira (17) nu’udar oan feto husi Leonora do Rego Mendonça, konta, durante nian Mãe seidauk involve iha grupu sira nia moris ne’e ladún di’ak, tanba sira dependénsia hotu ba nia pai nian serbisu nu’udar seguransa, hodi sustenta ba moris loron nian, maibé depois Mae involve iha grupu Maudiu ortikultura no ikan nian, sente di’ak uitoan, tanba bele sustenta ona moris familia nian ho di’ak.
“Tanba rezultadu husi ortikultura no ikan nia ne’e mak hola ona karreta rua, motor rua, halo uma tolu, hola mós ami nia kadernu, lapizeira, laptop, pasta, sapatu, moras no sasán sira seluk ne’ebé uza ba nesesidade feto nian “ nia dehan.
Presidente Asosiasaun Ortikultura Munisípiu Ermera (AHME), Batista ulan Abi hateten, ohin grupu ortikultura iha Ermera menus, tanba joven sira barak mak lakohi partisipa serbisu iha toos, maibé iha grupu balun sei nafatin iha inisiativa di’ak atu dezenvolve setór Agrikultura iha Munisípiu Ermera.
iha grupu ortikultura iha Munisípiu Ermera hamutuk 11, ne’ebé maka AHME rejista ona, husi grupu 11 ne’e iha postu Railaku no Ermera Vila de’it, maibé husi postu seluk seidauk iha tanba laiha orsamentu atu apoiu ba sira.
“Maibé iha postu balun ezije ami atu harii sira nian grupu, mas Asosiasaun labele halo barak grupu iha Munisípiu Ermera. Razaun tanba ita nian orsamentu laiha, se karik ami buka apoiu maka hetan orsamentu ki’ik ami labele investe to’o iha postu sira seluk,” nia esplika.
Asosiasaun Ortikultura Munisípiu Ermera iha planu ba oin atu buka fundus, hodi apoiu ba grupu ortikultura sira, no mós halo kuan tan grupu ortikultura iha Munisípiu Ermera, atu nune’e bele hasa’e produsaun ortikultura iha Munisípiu Ermera. P
Istoria ne’e prodúz nu’udar pare husi Media Tour ne’ebé organiza husi AJTL kolabora ho Oxfam iha Timor-Leste no hetan fundus husi DFAT liuhusi projetu HAKFOUN.
