Home Analisa Liafuan Trendi SEATOU: Dili Cidade Organizadu, Dezenvolve, Povo Tenke Koopera

Liafuan Trendi SEATOU: Dili Cidade Organizadu, Dezenvolve, Povo Tenke Koopera

835
0
Ezemplu Cidade Organizadu (Foto: infotechenterprises.net)

Eviksaun ka aktu governu nian halo despeju administrativu ho forsadu ba populasaun balun iha Dili laran mai ho razaun katak  “Hakarak Dili Atu Sai Organizadu”. Liafuan ne’e ema bo’ot sira hanesan SEATOU Germano, PAM Dili Gregorio Saldanha, PM Xanan Gusmao,  sempre uza. Kada sira ida-idak temi liafuan ne’e maibe la iha ida mak esplika liafuan ne’e nia sintidu. Liafuan ida seluk ne’ebe supporter cidade Dili nian ho ema bo’ot balun uza bainhira halo eviksaun mak “povu tenke koopera tan estadu hakarak dezenvolvimentu”.

ORGANIZADU nia liafuan baze mak mak orgaun, depois organiza. Organiza signifika lori/liga parte ketak-ketak hamutuk sai ida deit ka forma ida hosi interkoneksaun entre-partes. Se ita aplika liafuan ne’e iha pratika, laos tuir ema matenek kona ba planeamentu urbana nian, maibe tuir ema babain nian haree ida ne’e bele refere ba organiza cidade Dili ne’ebe favorese ba ninia rezidentes, iha ligasaun entre hela fatin ema nian ho fasilidade publik sira ho sistema jestaun lixu, iha espasu verde, sistema seguransa publik, liga mos sidade Dili ho area urbana no rural sira seluk, no sel-seluk tan.

Se liafuan ne’e ninia signifikasaun hanesan iha leten ne’e entaun aktu ne’ebe governo halo liu hosi SEATOU ne’e dook tebes hosi sintidu loloos hosi liafuan organizadu ne’e. Purezemplu, hasai ema hosi sira nia hela fatin maibe la indika fatin seluk ne’ebe ema atu ba hela ba. At liutan indenmiza ka kompensa ema depois ema ida-idak ba buka hela fatin, depois aban bainrua reorganiza fali tenke halo tan eviksaun. Ne’e laos aktu ida atu organiza cidade. Saida mak SEATOU halo ne’e diskonekta ka halo desligasaun entre parte sira mak hola parte iha dinamika cidade Dili nian.

Hanesan SEATOU dehan nia halo tuir lei deit, nia simu kargu ka responsabilidade atu halo serbisu laos atu sae kareta sapa azul deit no manan osan bo’ot fulan-fulan deit. Karik presija aumenta tan serbisu ida ba SEATOU, no serbisu ida ne’e inklui ona iha nia salariu, ho regalia sira seluk, ne’e mak serbisu uza kakutak. Bainhira hasai ema husi ema nia hela fatin no la uza ulun/kakutak mak sei fo fali problema sosial seluk iha sosiedade. Agora dadaun familia barak  mak tenke provisoriamente simu familia sira ne’ebe hetan aviksaun. Babain uma kain ida iha deit ema nain 5 ka 6, agora bele sae to’o 10 ka 12. Imajina oinsa sira atu toba, uza bee, jestaun ba han-hemu, jere tensaun sosial iha uma laran, no sel-seluk tan. Ida ne’e problema iha uma laran deit, seidauk tan liga ho problema sira seluk iha komunidade nia let. Maibe hanesan SEATOU dehan, nia halo deit nia serbisu, ministeriu relevante seluk nia serbisu sira mak tenke halo.

Liafuan ida seluk mak “estadu hakarak dezenvolvimentu povo tenke koopera”. Deklarasaun ida ne’e seakan-akan atu hatete katak estadu mesak mak hakarak dezenvolvimentu, povu lakoi dezenvolvimentu. Kritika sosiedade civil nian, ka sidadaun sira mak la aseita ho eviksaun forsadu tama iha lista lakoi dezenvolvimentu, impede dezenvolvimentu, kontra governu nia programa. Entaun saida mak dezenvolvimentu ne’e loloos? Dezenvolvimentu signifika mudansa hosi moris la diak ba moris diak tuir planu mak iha ona. Signifikasaun ida ne’e refere dezenvolvimentu ne’e halo ba ema atu hetan moris diak/moris diak liutan, tanba laos jardin mak atu moris diak, altar mak atu moris diak, ka estrada mak atu moris diak. Keta haluha katak bainhira ema koalia dezenvolvimentu ema mos koalia kona ba planu. Dezenvolvimentu ne’ebe la iha planu ne’e laos dezenvolvimentu ne’e mehi deit. So iha planu mak ita no ema seluk bele hatene katak cidade Dili atu ba ne’ebe, atu sai oinsa. Eviksaun ida ne’ebe lao dadaun ne’e la hatudu katak ida ne’e tama iha planu dezenvolvimentu ruma.

Iha eviksaun sira ne’ebe akontese dadaun ema bo’ot governu nian, liliu SEATOU husu atu povo koopera. Karik governu hakarak atu uza liafuan ida los nian ne’e mak husu atu povo halo tuir ka tuir deit. Liafuan koopera la pas maibe governu hakarak fo sintidu suave ka pendekatan halus maibe ho cara kasar. Liafuan koopera ne’e involve parte rua no parte rua ne’e iha ona termu aseitasaun ruma, verbal ka iha surat tahan leten. Ho nune’e bainhira parte ida halo asaun parte seluk simu. Maibe eviksaun ida ne’e maski governu uza liafuan husu povo koopera, saida mak akontese, sira ne’ebe hetan eviksaun tanis, hirus, lamenta, tolok, no tuda. Ida ne’e signifika povo la aseita ka signifika kooperasaun nunka iha.

Iha mundo ne’e cidade sira ne’ebe organizadu liu ne’e la barak, hakarak fo ezemplu cidade ida besik liu mak Singapore. Singapore la presija tempu naruk atu dezenvolve sira nia sidade. Hosi tempu ukun-an iha 1965 to’o 1985 Singapore iha uma infraestrutura nesesariu sira mak sira nia dezenvolvimentu. Singapore nia fokus dahuluk mak aruma asuntu rai no hela fatin nia sidadaun sira nian. Singapora laos nasaun ho rikusoin natural bo’ot entaun sira halo planu didiak ba utilizasaun rai. Agora kuaze ema hotu iha Singapora iha uma rasik. Mudansa ida ne’e Singapore halo iha tinan 20 resin nia laran deit. Singapora la halo ida ne’e ho mehi deit maibe ho planu klaru tempu naruk nian, laos hanesan ita nian, cidade nia oin muda kuandu iha vizita hosi ema bo’ot ruma hosi rai liur. Cidadae Dili nia dezenvolvimentu ne’e halo ho estilu kosmetik, ohin pinta ida, aban pinta seluk, tuir gostu ukun nain nian no tuir visitor rai liur ida ne’ebe mak atu mai.

Maibe ida ne’e la signifika la iha eviksaun bainhira Singapore hakarak harii nia sidade tuir planu mak iha ona. Governu Singapora mos halo eviksaun ba nia ema indijena iha parte sul nian hafoin liu tiha tinan 20 ukun rasik-an Singapora nian. Bainhira halo eviksaun governu Singapora preparadu liu ona tan ema sira mak hetan eviksaun hetan kedas hela fatin no mos servisus/pelayanan sira seluk hosi governu. Maski nune’e eviksaun sempre husik hela fitar tanba ema indijena sira iha kultura rasik no memoria kona ba sira nia hela fatin.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here