Repotajen Sein Fronteira ka Reporters Without Border publika ona sira nia relatoriu kona ba Index Liberdade Imprensa mundial 2024 nian. Tuir relatoriu ne’e Timor-Leste tama iha klasifikasaun 20 entre nasaun 180 iha mundo, antes tama iha Top 10. Presidente AJTL expresa katak ida ne’e tempu ba halo reflesaun tanba sa ita nia Index Liberdade Imprensa Tuun.
Tuir definisaun Liberdade Imprensa tuir Reporters Without Borders Liberdade Imprensa mak: “Abilidade jornalista sira nian, nudar individual no koletivu hili, produs, disemina notisias ba interese publik nian independentemente hosi interferensia politika, ekonomiku, legal, no sosial no la hetan ameasas ba sira nia seguransa fiziku no mental.”
Organizasaun Repotajen Sein Fronteira ka Reporters Without Border, foin dadaun (3 Abril), iha ambitu selebrasaun Loron Mundial Liberdade Imprensa fo nota forte ida ba Timor-Leste. Maski Timor-Leste kontinua goza liberdade imprensa, bainhira kompara index Timor-Leste ho rai sira seluk, liliu iha Asia, ba tinan ida ne’e bele nota katak Timor-Leste nia liberdade imprensa hakiduk dadaun ba kotuk. Relatoriu RSF nian hatudu katak Timor-Leste hetan klasifikasaun 20 hosi nasaun 180, no hetan valor indikador total 78.92 no valor ida RSF konsidera Timor-Leste nudar paiz ne’ebe iha valor satisfatoriu. Ho valor ida ne’e signifika Timor-Leste nia situasaun liberdade imprensa tuun dadaun bainhira kompara ho tinan 2023 nian ne’ebe ho valor diak.
Indikador valor Timor-Leste nian ne’e menus liu mak indikador ekonomiku ho valor 65.36 ho konsidera nudar problematiku no indikador lejislativu nian ho valor 73.08 deit tun pontu 10 resin. Valor ne’ebe as liu mak indikador seguransa nian ho valor 94.35 maibe ne’e mos menus pontus balun bainhira kompara ho tinan kotuk nian. Pontus sira ba valor indikador politika no sosial nian mos tuun.
Rona tiha rezultadu hosi RSF nian, Neon Metin halo husu ba Prezidenet AJTL atu hatene posivel kauza hosi mudansa klasifikasaun Timor-Leste nian ne’e.
“Ita nudar nasaun tenke halo refelsaun iha loron Liberdade Imprensa ida ne’e. Iha tinan ida liuba nia laran TL hetan index liberdade imprensa ne’ebe diak, tama iha Top 10. Maibe tinan ida nee AJTL sente hakfodak oituan tanba index ba liberdade imprensa tuun husi 10 tun ba 20 iha mundu”, Prezidente Zevonia esplika via mensajen Whatsapp ba Neon Metin, 03/05.
Prezidente ne’e mos esplika dala ruma index tuun nee akotense tanba situasaun intimidation, terror akontese iha plataforma digital hodi hatauk jornalsita sira ne’ebe halo kobertura kritiku konaba lalaok ukun nain sira nian. Nee fo impaktu boot ba liberdade imprensa no liberdade espresaun iha Timor-Leste. Sa tan gorvernante balun hatudu poder hodi influensia politik no ekonomia iha sala redasaun. Ida nee la los, no hatudu iha tentative ameasa liberdade imprensa.
Diskonfia akontesementu balun iha 2023 hasoru jornalista no media ne’ebe halo hosi figura publik nian, autor seguransa nian kontribui maka’as ba diminuasaun pontus liberdade imprensa Timor-Leste nian. Kazu sira ne’ebe Asosiasaun Jornalista Timor Lorosae (AJTL) rejistu inklui kazu PCIC bolu jornalista media Independen nian, Domingos Gomes hodi halo investigasaun tanba ninia notisia ne’ebe hakerek kona ba “Ezijensia demite Gastaun, Komisariu Mateus: PNTL simu kata husi Vice MI (Ministeriu Interior) haruka karta ba Komando PNTL atu demite Gastao” publika iha 1 Outubru 2022. Kazu seluk ida mak akontese iha 16 Feveriru 2023 nia laran, Xanana Gusmao, Atual Primeiru Ministru nia oan feto, naran Zenilda Gusmao impede no ameasa reporter RTTL nian bainhira filme hela situasaun prosesu ba julgamentu ba kazu abuzu sexual. Zenilda koko atu baku kamera ne’ebe kaer hosi jornalista Joao da Costa ho Juvenal da Silva.
Durante tempu Eleisaun Parlamentar nian iha 2023, jornalista kaer kamera TVe nian, Eric Gomes, hetan kaer hosi polisia bainhira nia fila hosi halo kobertura ba kampana partidu politik no hatama nia iha sela durante oras 72 tanba diskonfia katak nia involve aktu krimi baku malu entre joven sira. Maibe ikus mai la hetan nia sala no nia la involve iha krimi ne’ebe akontese maski nune’e nia kontinua hetan intimidasaun iha media sosial.
Iha fulan Junho tinan kotuk iha mos kazu ne’ebe involve jornalista Rogerio ho Fransisco hodi ba edifisiu Prokurador Jeral nian tanba publika notisia kona ba Prokurador Jeral Afonso Lopes ho nia Asesor Oscar Tavares Gasta Estadu Nia Osan Durante Sira Nia Viajen Privadu ba Portugal. Kazu ida ne’e hafoin advokasia AJTL nian, Prokurador Jeral haruka karta ba KI hodi hatete katak sei la kontinua halo prosesu legal.
Iha tinan kotuk mos, Media Online Diligente hetan ameasa, bully no hatauk iha media sosial hosi ema sira mak la iha responsabilidade tanba halo kobertura kona ba maltrata no hahan la seguru iha Seminariu SENOFA, ameasa sira mai mos hosi estudantes balun. SENOFA rasik hatete Diligente ne’e falsu no halo notisia la iha baze.
Durante fulan Julho no Agustu tinan kotuk governo liu hosi Ministru Komunikasaun Sosial husu atu Parlamentu Nasional diskuti no aprova Lei Krimi-Sibernetiku atu nune’e polisia bele ho governu bele kontrola media sosial ho razaun katak ema barak ona mak hahu publika diskursu odio vingansa iha media sosial, tolok lider sira no konsidera ne’e la etiku no tenke kriminaliza. Bainhira ameasa sira hanesan ne’e kontinua mak sei fo impaktu ba espasu liberdade expresaun no imprensa iha onlin no ba media dijital sira.
Loron Kinta 4 Janeiru 2024, Jornalista husi jornal Indepedente, Cristina Ximenes hetan hirus hosi Primeiru Ministru Xanana Gusmão, husu atu nonook, no labele husu tan perguntas, iha palacio prezidénsia. Akontesimentu ne’e mosu hafoin Xanana Gusmão hala’o konferensia imprensa hafoin enkontru regular ho Prezidente Repúblika (PR), Dr. José Ramos-Horta. Tempu ne’e Cristina husu konaba Orsamentu Jeral Estadu 2024, ne’ebe promulga ona husi Prezidente Repúblika, maibé to’o agora seidauk iha komisariu Komisaun Anti korupsaun (CAC) hodi tau matan ba iha orsamentu refere. Hatan ba perguntas ne’e Xanana husu nia nonook, no dehan komisariu atu haree nusa? no atu tau matan saida? Bainhira mosu akontesementu ne’e Presidente AJTL mos halo komentariu ba media maibe ikus mai Presidente AJTL mos hetan intimidasaun, bully nu ne’e mos Cristina rasik, nia sente tauk ho reasaun Xanana nian no hafoin ida ne’e nia mos hetan bully iha online.
Iha tinan ida ne’e nia laran mos, iha 26 Janeiru, Primeiru Ministru Xanana Gusmao hapara ho hirus jornalista hosi media Independen nain 2. Jornalista nain 2 ne’e husu perguntas kona ba populasaun Naktuka nia koinesementu ba negosiasaun ne’e maibe Xanana dehan “o ba husu populasaun. Hau ba iha ne’eba o seidauk sai jornalista tan”. Hahalok ida mak atu desvia hosi perguntas jornalista ne’ebe hakarak husu kona ba faktus
Tuir RSF nia relatoriu analitiku hatete katak maski seidauk iha jornalista ida mak hetan oho no kastigu maibe Lei Komunikasaun Sosial ka koinesidu liu nudar Lei Media nian kontinua fo ameasa ba jornalista sira no enkoraja autor-sensoria. Iha aspeitu legal nian jornalista sira mos kontinua hasoru desvantajen liu hosi aplikasaun kodigu penal artigu 285 nian. Lei sira mak relasiona ho serbisu jornalista, inklui esbosu krimi-sibernetiku, lei sira mak relasiona ho telekomunikasaun, nian dala barak la halo konsultasaun ho jornalistsa, media, no mos Konselu Imprensa rasik. Iha parte ambiente ekonomia nian, jornalista ho media sei depende tebes ba servisus governu nian, liliu fundu ba apoio programa ka publisidade sira hodi sustenta sira nia servisus.
Tuir RSF kultura submisivu ka hakruk tuir irarkia kontinua penetra serbisu jurnalizmu nian. Iha kazu balun jornalista balun hetan selu hosi organizador hosi konferensia nian. Ba kazu sensitivu sira mak involve Igreja Katolik jornalista sira ladun iha korajen topiku sensitivu sira, inklui asuntu ne’ebe pedofilia nian. RSF nia analiza mos hatete katak jornalista sira dala barak halo kobertura ba asuntu sira la halo sira sai alvu ba abuzu no ameasa ataka fiziku. Maski nune’e jornalista no media kontinua hetan presaun hodi limita sira nia liberdade, inklui hetan prosesa tuir lei, intimidasaun, violensia polisia nian, hetan kondenasaun no stigma hosi politika nain sira.
Maski nune’e Timor-Leste kontinua lidera nudar modelu liberdade imprensa iha nivel rejional nian, hafoin Nova Zelandia (19), depois mak Samoa (22) ho Taiwan (27). Maski nune’e relatoriu ne’e kontinua fo atensaun katak Timor-Leste hasoru nafatin hela direitu atu asesu ba informasaun.
Avaliasaun RWF ka RSF nian ne’e lao tuir kalendariu tinan ida nian, hahu hosi Janeriu to’o Dezembru. Maski nune’e bainhira situasaun liberdade imprensa sai at liu iha fulan ikus tinan nian RSF sei fo konsiderasaun mos ba ida ne’e iha relatoriu laran.
Perguntas sira mak husu hafoin tau iha analiza nian kona ba Liberdade Imprensa hafahe ba kategoria indikador 5: Kontextu Politiku, Enkuadramentu Legal, Kontextu Ekonomiku, no Kontekstu Socio-kultural no Seguransa.
Pontu ne’ebe fo sura hosi 0 – 100. Pontus 0 mak situasaun Liberdade Imprensa Seriu Los no pontus 100 mak Liberdade imprensa Diak. Pontus sira kalkula tuir komponente rua, qualitativu (respostas ba perguntas mak haruka ba jornalistas, peskijador, akademiku sira, no defensor direitus humanus nian) no quantitativu (numeru violasaun mak halo jornalista ho media).
