By Cana Valensia
Referensia lubuk ida koalia hosi matenek nain sira, “sosiologo” sira ne’ebe sani definisaun kona-ba movimentu sosial. Definisaun hosi Cohen ne’ebe koalia kona-ba saida maka “movimentu sosial” tuir nia Cohen movimentu sosial nuda’ar movemento ne’ebe pratika hosi ema lubuk ida no organizadu ho objetivu oinsa atu transforma no oinsa mos atu defende valor ne’ebe iha soseidade nia moris. Tuir mai oinsa Cohen salienta kona-ba karater no modelo hosi “movimento sosial “make hanesan: iha objetivu ne’ebe maka movientu ne’e hakarak atinze “tarjetu” planiado, doktrinado no ideolojíku.
Iha mos hanoin balu hosi Zurcher no Snow ne’ebe kaoalia iha livru Michener no Delamater (1999) ne’ebe maka formula definisaun kona-ba “movimentu sosial” nuda’ar atividades kolektivu hodi espresa nivel prekupasaun kona-ba asunto spesifiku balu iha soseidade nia moris, iha mos “Touch” kona-ba Kuppuswamy (1979) ne’ebe maka hateten katak “movimentu sosial” nuda’ar esforsu ne’ebe pratika hosi individu, no kolektivamente ho objetivu oinsa atu rejolve problema ne’ebe maka akontese iha soseidade nia moris.
Iha mos hosi “Blumer” ho Allen (1980) ne’ebe konsidera “Movimentu Sosial” nuda’ar atividades kolektivu hodi halo mudansa foun iha soseidade nia moris.
Hosi Gusfield no Allen (1980) haklean liu tan sira nia komentariu hanesan tuir mai ne’e kona- ba “movimentu sosial “sira konsidera bainhira movimentu sosial nuda’ar atividades no hetan konfiansa hosi soseidade ho nia eperansa kona-ba mudansa iha aspeitu balu hosi kondisaun sosial ne’e rasik. Hosi definisaun ne’ebe koalia kona-ba “movemento sosial” hanesan saida maka esplika hosi matenek nain sira hatudu, katak “ movimentu sosial” nuda’ar pratika hosi grupu ne’ebe maka planiadu , organizadu ho objetivu atu atinze objetivu spesifiku tuir vizaun no misaun movimentu nian. Bainhira hare hosi karater no modelo hosi movimentu sosial sira iha nia karatér oin-oin.
Bele hare liu hosi saida maka David Aberle, define tipu hosi mudansa ne’ebe maka soseidade hakarak iha nivel individu no mos iha nivel grupu tuir mehi kona-ba mudansa bot ne’ebe maka sira hakarak. Tuir mai “Locer” (2002) hateten katak “movimentu sosial” ida tenki iha nia
karatér rasik hanesan tuir mai ne’e: tenki organizadu, iha kontekstu ida ne’e lalaok ne’ebe pratika hosi membru “movimentu sosial “ne’e adere ba maneira spesifiku ne’ebe organizadu no lidera hosi lider ida no iha mos nia tarefas servisu ne’ebe maka delega ba nia membru sira. Iha movimentu sosial presija nia durasaun tempu ne’ebe maka naruk, signifika katak movimentu sosial ida bele reziste ho tempu naruk tenki tuir duni nia planu no objetivu hosi movimentu ne’e rasik.
Definisaun hirak ne’ebe maka koalia hosi matenek nain sira liu hosi leitura ida ne’e mos tenta atu kontekstùaliza tuir kontestu Timor-Leste. Timor-Leste ho nia povo iha mos estória naruk kona-ba oinsa rezíste no iha referensia estorika kona-ba kultura rezistensia povo Timor-Leste nian. Estória Timor-Leste nian mos ezíste movímentu kontra okupasaun Portuguesa ne’ebe maka famozu tebes ho “revolta Manufahi” ne’ebe lidera hosi Dom Boaventura, iha Revolta ne’ebe maka famozu mos iha parte Viqueqe nian iha tinan 1953 ne’ebe lidera hosi grupu revolta sira iha reziaun rua ne’ebe ho nia motivo ne’ebe diferente maibe nia sentido ida deit ne’e maka nuda’ar luta kontra okupasaun Portuguesa iha tempu neba.
Hosi plano revolta ne’ebe akontese iha Timor tempu neba atu konfirma mos katak momentu hola nia papel importante iha siklu estoria Timor nian kona-ba movimentu sosial sira ne’ebe maka ho objetivu kontra okupasaun no injustisa hosi grupu imperialista no kolonialista tempu neba nuda’ar forma ne’ebe maka atu justifika katak kultura rezistensia sempre eziste iha soseidade ida no atu justifika mos katak kada movimentu sosial sempre ho nia plano, organizadu no mos nia objetivu rasik.
Hosi revolta rua ne’ebe maka sai nuda’ar sentru no referensia ba movimentu sosial sira seluk ne’ebe maka organiza hosi ema Timor liu-liu hosi grupu joventude organizasaun rezístensia sira nia movimentu. Iha era okupasaun regime militar Suharto nian durante tinan 24 nia laran rejulta reazen makas hosi povo Timor-Leste hahu kedan iha invazaun 7 Dezembru 1975 to fali iha 30 Agustu 1999, maibe hahu hosi prosesu 1975 mai iha 1999 mosu akontesimentu oin-oin liu hosi momentu determinante sira ne’ebe maka kontribui ba Timor-Leste luta ba liberdade no independensia.
Razaun prinsipal ne’ebe maka rejulta reazen kolektivo ho forma movimentu sosial no rezistensia kontra regime militar Soeharto tempu neba maka hanesan ema Timor liu hosi Fretilin deklara katak Invazaun ilegal Indonesia tenki para, regime militar Soeharto halo okupasaun ilegal ba teritorio Timor-Leste, regime militar Soeharto komete krime humanidade no pratika genosida ba grupu entiku maka “ema Timor” hosi hahalok regime militar Soeharto fanu ema Timor nia nasionalismo hodi luta defende nia povo no nia nasaun.
Sentimentu anti kolonismu no regime militar Soeharto nia maka kontribui nuda’ar razaun prinsipal hodi mosu movimentu sosial ho motivo politiku luta kontra regime militar Soeharto, iha proseu luta. Organizasaun movimentu sosial sira mos halo alinamentu plano no organiza ho momentu sira determinante sira, iha kontekstu ida ne’e tenki konsidera katakm momentu
mos hola nia papel importante iha atividade movimentu sosial politiku nian. Iha momentu importante lubuk ida maka sai nuda’ar modelo no karatér hosi movimento sosial no politika iha Timor nia luta kontra regime militar Soeharto bele koloka momentu hirak ne’e maka hanesan akontesementu 10 Juñu Marabia, Masacre 12 Novembro 1991 no movimentu hirak ne’e ita bele konsidera katak rejulta impaktu bot ba militar Indonesia sira tanba bele kontinua toka Timor nia problerma ba mundo. No ida ne’e atu dehan katak papel movímentu sosial politíku hosi organizasaun rezístensia sira sai nuda’ar fatór determinante ida iha prosesu luta kontra regime militar Soeharto nian.
Leitura ida ne’e ho objetivu atu refleta ba momentu importante ne’ebe maka liga ho vizíta hosi Santo Papa Francisco nian mai Timor-Leste iha loron 9 fulan Setembru 2024. Vizíta ne’e hahu loke fila fali estória tuan iha loron 12 Outubro 1989 ne’ebe maka tempu neba Timor-Leste sei sai nuda’ar provinsia 27 hosi Republika Indonesia nian. Nuda’ar provinsia iha tempu neba Timor kontinua taka metin ho politika izolamentu ne’ebe aplika hosi regime militar Soeharto ho objetivu hodi taka metin akontesementu ba violasaun pratika politika barbarian hosi militar Indonesia nian. Atividades hosi servisu intelezensia sira nia kontinua halo servisu pratika presigesaun ba joventude sira, rejulta halo lakon jovens lubuk nia vida no prejudika mos atividade grupu movimentu sosial politika iha ramu servisu organizasaun rezístensia nian. Iha situasaun defísil ne’ebe povo no joventude Timor-Leste hasoru iha tempu neba hanesan mosu naroman foun iha tempu susar banhira ema Timor rona katak provinsia Timor-Timur sei hetan vizíta hosi Papa João Paulo II iha Tasi Tolu Dili iha tempu hanesan grupu organizasaun joventude sira iha Timor hare vizíta Papa João Paulo II nuda’ar momentu oportunu hodi hato mensagem ba Papa no mos ba mundu kona-ba Timor-Leste nia situasaun nuda’ar rai okupante no povo opremido hosi regime militar Soeharto nian iha tempu neba.
Leitura ida ne’e mos koalia spesifikamente kona-ba grupu movimentu Joventude Kuluhun Baixo nian iha loron 12 Outbro 1989 liga ho vizita Santo Papa João Paulo II nian. Rona tiha plano vizita ne’ebe maka Papa João Paulo II sei halo mai iha Timor iha loron 12 Outubro 1989 grupu joventude rezístensia ne’ebe maka organiza an iha organizasaun rezistensia Ojetil hahu prepara sira nia plano ba halo demostrasaun “hau sei hanoin iha loko- raik ida Cina oan isin mutin ida vizinu ho ami naran “Beni” nia lori plastiku metan ida ho hena metan no tinta atu pinta espanduk hodi prepara ba manifestasaun hasoru Papa nia vizita iha tempu neba. Grupu hosi kuluhun baixo ne’ebe maka organiza no halo plano ba manisfestasaun ne’e iha kalan 10 Outubro sira hahu konsentra iha ami nia uma hodi prepara pinta ona spanduk ne’ebe maka sira sei lori bai ha manisfestasaun iha tasi Tolu Dili.
Hanesan babain atividades klandestina ne’e halo ho karatér sekretu kalan hahu atu tama iha oras tuku 8 kalan jovens nain hirak hahu ona hakat rabat mai iha ami nia uma no sira hahu organiza no pinta ona spanduk sira ne’ebe sira atu lori ba fatin manisfestasun. Hau sei hanoin spanduk ho kores hena metan no pinta kores kinur ho lema “Timor Livre, Viva Timor-Leste e patria ou morte” autor ba forma liafuan ne’e mai hosi hau nia aman matebian no iha prosesu
pinta spanduk ne’e hau sei lembra hau nia servisu maka kaer lampiaun hodi ajuda leno maun sira tesi letra no pinta spanduk ne’e.
Termina tiha pinta spanduk sira hotu hahu halo ritual no hamanas sira nia sasan lulik sira “biro“hodi sira prepara tun ba fatin manisfestasaun. Hau sei lembra lider hosi grupu Joventude Kuluhun Baixo iha tempu neba maka maun Gregoria Saldanha, hau nia aman matebian nuda’ar organizador no responsavel ba grupu ne’e. Manifestante sira ne’ebe maka hau sei lembra hanesan tuir ne’e Tio Azito Cina, Abetu badak ne’ebe maka nia oan polisia tiru mate foin dadauk iha Kuluhun Baixo ne’e, Beni Cina agora hela iha Australia, Aban Arabi, Aneu Cina, hau nia Tio João black agora iha inlgatera, Tio João Surik, Maun Tomas agora sai nuda’ar membru Polisia iha Stasaun Becora, Tio Abebi agora hela iha Jakarta, Tio Popu agora nuda’ar membru PNTL, Tio Atinu matebian ne’ebe maka nia oan mos hetan tiru mate hosi polisia iha Kuluhun Baixo, Tubit, Tio Jose Manel.
Manisfestasaun iha tempu neba nuda’ar atividades hosi grupu movimentu rezístensia nuda’ar espresaun protéstu hasoru regime militar Soerharto no kontinua hodi ezíze liberdade independensia Timor-Leste nian no nuda’ar meus ida hodi hatudu ba mundu katak luta kontra regime militar Seoharto sedauk termina iha Timor iha tempu neba no kontinua sai forte liu. No grupu movímentu organizasaun rezístensia sira halo no oproiveita ho didiak momentu importante sira prinsipalmente iha vizita Papa João Paulo Sigundo iha 12 Outbro 1989 no Joventude Kuluhun Baixo mos hola parte iha Manisféstasaun ne’e nuda’ar grupu organizasaun movímentu klandestina iha tempu neba no tempu neba mos grupu organizasaun movimentu klandestina sira hanesan Ojetil, Fitun, Santo Antonio Sagrada Familia sai nuda’ar autor prinsipal iha maniféstasaun 12 Outubro 1989.
Leitura ne’e atu fo hanoin fali mai ita katak organizasaun movímentu sosial no politika no rezístensia sira pratika duni saida maka hanesan matenek nain sira koalia iha leten. Hare hosi aspeitu sosiolozia nian no grupu movímento sosial politika no rezístensia sira hatene halo plano no organiza sira nia an hodi atinze objetivu ne’ebe maka sira hakarak iha tempu neba ne’e maka Timor livre no ukun rasik. Plano ne’e sira halo liu hosi asaun pasifika hodi hatudu ba Papa João Paulo II iha tempu neba no nuda’ar forma radikal ida hodi kontra regime militar Soeharto hodi ezíze justisa no liberdade ba ukun rasik, no bele hateten katak vizíta Papa João Paulo II nian no manisfestasaun ne’e lori impaktu bot ba prosesu luta libertasaun Timor-Leste nian ne’ebe maka sai nuda’ar objetivu prinsipa hosi organizasaun movimentu sosial politiku no rezistensia nian.
Liu tiha tinan 35 Vaticano hahu prepara fila fali sigundo vizita hosi Papa Francisco ne’ebe maka sei vizita fila fali Timor-Leste, antes kontinua koalia kona-ba Papa Francisco nia viazen mai Timor-Leste. Ita kontinua halo leitura klean ida ba Timor-Leste iha ukun rasik an, restaura nia independensia iha 20 Maiu 2002 no ohin loron sai ona tinan 22 ba restaurasaun independensia. Hanesan estadu ho tinan 22 ne’e sai ona jovens ida bot no forte ona maibe iha realidade ita bele hare Timor-Leste sei dook liu hosi bot no forte no dook liu tan hodi moris diak prosperu, lakuna ba injustisa sosial bot tebes iha Timor ohin loron, lakunu entre ema
ne’ebe kiak sai kiak ba bebeik (49 %) moris liña la siguru 30% no ema ne’ebe riku hahu sai riku ba bebeik,
Pratika ba lalaok klientelismu hahu bot no buras iha instituisaun publiku estado hodi prejudika pratika no kualidade prestasaun instituisaun publiku sira. Relatorio hosi indísu korupsaun Timor-Leste hamrik iha numeru ne’ebe bot kona-ba pratika korupsaun no ita bele sukat liu hosi ema sira ne’ebe maka kaer kargu publiku ikus tenki kondenadu nuda’ar koruptu hodi simu sentensa hela iha kadeia, numeru kiak aumenta bot, setor sosial sira hanesan saude, edukasaun no agrikultura kontinua la sai nuda’ar perioridade, taxa desempregu ho presentazen bot, taxa mortalidade ho presentazen bot, numeru analfasbetismu kontinua ho presentazen bot, inflasaun la hetan kontrolu hodi prejudika folin sasan sai karun. Cidade ida sentralizadu no rejulta urbanizasaun ne’ebe la produtivu no la invativo kontinua sai nuda’ar objeitu politiku ba grupu politiku no elite politiku sira hodi esplora povo nia ignoransia ho situasaun sosio ekonomiku ne’ebe maka intensionalmente politiku sira maka kria duni kondisaun ida ne’e atu nune sira fasil atu kontrola povo no kontinua sira moris ho poder no priveleziu oin-oin iha povo nia terus no susar tanba lakuna ba injustisa sosial hahu bot ba bebeik.
Hare situasaun atual ne’ebe maka povo Timor-Leste no estadu infrenta ita bele hare katak Politiku no governantes sira kontinua la respeita no konsidera situasaun sosial ekonomiku ne’ebe maka povo hasoru no situasaun ne’e hatudu sintomas katak hanesan estadu Timor-Leste iha pontensia hasoru krize multi dimensioñal iha futuru. Bainhira la hahu buka nia solusaun lalais liu hosi moris ho paupansa no kontinua define ajenda prinsipal hodi hadia povo nia moris. Iha realidade hatudu situasaun ne’ebe ironia tebes hare ba gasto ne’ebe governo prepara hodi simu vizita Papa Francisco nian mai Timor-Leste iha loron 9 Setembro 2024 no ita rasik la hatene saida maka Timor-Leste sei hetan wanhira Papa nia vizíta termina.?
Sigundu iha faze preprasaun hosi Papa nia vizita ne’e rasik mos rejultadu hahalok lubuk ida ne’ebe maka kontinua prejudika povo nia moris porezemplu ho razaun normalizasaun sidade ekipa SEATOU no PAM Dili implementa politika brutalismu hodi rejultadu atuasaun ho violensia hasoru venderores sira, eviksaun naun-planiadu no laiha analisa ba impaktu sosio ekonomiku hodi kontinua koloka povo tama iha situasaun desifil ida, liberdade ba espresaun hetan bandu hosi governu liu hosi instituisaun estadu nian hanesan bandu grupu solidaridade autor determinasaun ba povo West Papua, Povo Palestina, Povo Sahara Osidental no aktus anti demokratiku ne’e pratika mos ba kapturasaun ativista luta direitu hamanus ho naran Nelson Konfrontu iha Airoporto Nicolau Lobato, tenki hatene katak luta ba solidaridade sai nuda’ar ordem hosi Konstituisaun RDTL iha artigo 10 kona-ba solidaridade, no aktus hirak ne’e sai nuda’ar sintomas ba degradasaun demokrasia Timor-Lest nian no ameasa mos Timor-Leste nia prestasaun demokrasia tuir padraun “Freedoom House nian.
Hare pratika no lalaok hosi preparasaun ne’e rasik halo ita mosu hanoin hodi husu esensia saida hosi Papa Francisco nia vizíta ba povo Timor-Leste no estadu?
Hanesan mos vizíta dala uluk Papa João Paulo II iha tinan 1989 iha tempu okupasaun regime militar Soeharto nian, povo Timor iha tempu neba kontinua aproveita momentu
oportunu ne’e hodi luta no ezíze ba justisa. Organizasun movimentu sosial no rezistensia sira aproveita momentu ne’e hodi hatudo ba mundu kona-ba pratika injustisa iha Timor ne’ebe maka komete hosi regime militar Soeharto nian no Papa João Paulo II nia vizíta iha tinan 1989 tempu neba inspira no halo forte liu tan nasionalismu Timor oan nian hodi luta kontra injustisa.
Hare situasaun atual Timor-Leste nian ohin loron ho situasaun sosio ekonomiku no lakuna ba injustisa sosial ne’ebe bot oinsa maka Papa Francisco nia vizíta bele inspira Timor oan hodi bele halo mudansa, no kontinua inspira mos politiku, governantes no elite sira hodi hanoin no redefine fila fali konseitu dezenvolvimentu ida ne’ebe maka koloka ema sai nuda’ar sentru ba dezenvolvimentu, oinsa maka Papa Francisco nia vizíta bele kontribui hasae konsiensia politiku no governantes sira atu bele pereriotiza intrese publiku liu fali intrese grupu no privadu hodi nune bele garantia moris diak ba povo liu hosi distribuisaun justisa ho modelo politika publika ida ne’ebe maka refleta kontesktu Timor-Leste nian.
Hare ba situasaun sosio ekonomiku ne’ebe maka defisil hodi koloka povo no estadu nia vida iha risku nia laran. Situasaun ida ne’e iha potensia ba mosu revolta sosial sira hanesan ne’ebe maka uluk halo hosi grupu organizasaun movimentu sosial no rezistensia sira halo hodi kontra injustisa sosial iha tempu vizíta Papa João Paulo II iha tinan 1989. Situasaun ohin loron Timor-Leste kontinua ezíste injustisa bot iha soseidade nia moris loron-loron no iha tempu hanesan ho momentu ne’ebe oportunu Timor-Leste hetan vizíta hosi Papa Fransisku pregunta maka ne’e hosi Papa Francisco nia vizíta povo no grupu movímentu sosial no rezistensia sira sei kontinua hato sira nia aspirasaun no kritika ba kondisaun injustisa sosial iha Timor-Leste ohin loron.?
Movímentu sosial no Polítiku hanesan saida maka uluk jovens sira iha Kuluhun Baixo halo ne’e sei bele inspira ba jovens jerasaun foun sira atu kontinua hodi luta haosoru injustisa no regime anti demokratiku ne’ebe iha ponténsia bot atu mosu iha Timor-Leste no fo ameasa ba Timor-Leste nia demokrasia.?
Referensia
- Allen. D.E. 1980. Social Psyhology as Social Process. Wadworth Inc: California.Basir. 2004. Perilaku
- Demonstran Ditinjau dari Pola Asuh Orang Tua. Yogyakarta: Pasca Sarjana UGM.Buechler
- M,Steven.2000. Social Movements.Oxford: Oxford University Press. Cohe. J Bruce. 1983. Sosiologi suatu pengantar. Jakarta: PT Bina Aksara.Locer. 2002. Collective Behavior. New Jersey: Pearson
- Education Inc. Upper Sadle River. Matulessy, Andik. 2005. Mahasiswa dan Gerakan Sosial. Surabaya-RT. Dieta Persada.Michener. 1999. Social Psychology. Fortworth: Harcourt Brace College Publ.
