Reportajen David da Costa
Komunidade suku Tibar, Aldeia fatunia, Postu Administrativu Bazartete Munisípiu Liquiça, ne’ebe mak hela besik lixu Tibarpreokupa loos ho lixu Tibar, Tamaba lixu nia impaktu ba iha bee moos ne’ebe sira konsumu kada loron. Bainhira komunidade sira konsumu bee ne’ebe maka la tuir padraun ne’ebe iha, nia impaktu ba ema nia saúde publiku ne’e komplekus tebes, tanba bele mosu moras respiratoriu, diaria, isin katar, muta, tumor no kanker.
Komunidade suku Tibar, Aldeia fatunia, Postu Administrativu Bazartete Munisípiu Liquiça, Delfina Pereira Martins (42), hatete, sira hela qqQźiha Tibar hahú kedas iha tinan 1991, no tibar ne’e lixu fatin desde tempu Indonesia nian no komunidade ne’ebe hela iha ne’e besik loos lixu Tibar, iha tempu udan hanesan ne’e komunidade sira iha ne’e moras hotu liu-liu labarak sira.
“Iha tempu udan hanesan ami hetan moras, labarik kabun moras, isin manas, muta ben, ne’e desde uluk to’o agora, depois lalar, ahi suar, no kareta halai ba mai ne’e rai rahun nia suar, labraik sira mehar no ha’u nian ferik mos hetan tiha TBC, halo tratamentu iha Klibur Tibar, alta tiha mai iha tinan 2014 nia mate, no labarik kikoan sira mos TBC, ha’u nian mane ida agora SMP ona mas foin tinan 1 TBC kona, sorti Klibur Domin besik, dook ida ita bele soe labarik, ne’e impaktu husi lixu tibar ne’e,” Delfina dehan ba Neon-Metin iha nia hela fatin fatunia Tibar, Segunda 20/01.
Nia haktuir, uluk lixu ne’e sira de’it, ahi kuandu suar komunidade sira iha ne’e tan labele, tanba mosu hanesan abuabu ne’e ne’ebe maka taka rai,, ahi suar tama to’o Dili. Sa’e tan tempu udan ida hanesan nene’e, lalar mai barak loos no lalar mai ne’e la’os ida ki’ik metan ne’e, maibé lalar mai ne’e mesak ida boot modok ne’e.
“kuandu dadersan ne’e labarik sira dada iss ladiak, ami taka tiha odamatan, iha ne’e ami nian labarik sira iss boot hotu, uma laran sira ne’e iss ahi suar hotu. Lalar ne’e kuandu tempu udan ita prevene ladiak, ita han odamatan taka hotu la’e ita rega baigon, mas ne’e latan ida, lakleur lalar tama fila-fali, depois labarik sira han ita hein para lalar labele tama,”Nia esplika.
Nia explika liu tan, kona-ba kualidade bee nian, ema mai koko hela bee sanio iha maun sira sorin ne’e, maibé ema seidauk fó sai nia rezultadu bee ne’ebe komunidade sira iha ne’e konsumu ne’e diak kalae? seidauk hateten loos. Hanesan inan ida tauk bainhira bee sanio komunidade sira konsumu ne’e la kualidade tauk mak oan sira nia saúde tanba labarik sira moras iha kalan lori ba hospital mos ladiak, transporte laiha.
“Ema koko bee iha sorin ne’e maibe prosesu ne’e oinsa, ami seidauk rona, mana sira mai ne’e maka ami foin hatene, ami kala durante ne’e hemu hela bee foer. Ha’u tauk mak labarik nian saúde, tanba labarik iss boot kalan ita ba dili araska transporte laiha, loron hanesan ne’e sei di’ak ita haree kareta halai ba mai sei diak,” Tenik nia.
Nia dehan, uluk liu ba boot sira mai hateten lixu sira ne’e atu muda ba Hera, maibé to’o agora la muda no ema mai pakar tan de’it, no husi hospital nian ne’e mai so’e arbiru de’it ema la hakoi ida, ne’ebe komunidade iha ne’e araska, sentina mos sira so’e iha ne’e, mas sentina nian sira halo hanesan tenki no sira lori ba hense tama de’it no nalihun boot no iss to’o mai iha ne’e. Governu ida nunka mai halo sosializasaun kona-ba oinsá halo prevensaun ba iha lixu sira no hadi’a bee moos iha ne’e.
Tanba ne’e husu ba governu no Ministru relevante sira, se lixu ne’e pakar bei-beik iha ne’e tenke hakoi, depois labele sunu tanba sunu ne’e estraga komunidade sira iha ne’e no halo labarik sira iss boot arbiru de’it, bainhira mai pakar iha ne’e tenki hakoi para labele fó moras ba labarik sira, tanba ferik sira iha ne’e barak mak mate ona no barka maka TBC.
Iha fatin hanesan, Miranda dos santos (52) ne’ebe hela besik liu iha Lixu Tibar, hateten, nia hela iha Tibar komesa husi tinan 1992 to’o agora, hela iha ne’e tanba laen em husi Tibar nian. Kona-ba lixu sira ne’ebe maka lori husi Dili mai tau iha Tibar ne’e, uluk ema sunu de’it, bainhira sunu ona ne’e komunidade sira hela besik ne’e sente ladiak tanba lixu sunu ne’e nia suar maka’as loos, maibé agora ne’e la sunu ona ne’ebe suar laiha ona, lalar mos ladun iha ona, uluk sunu ne’e lalar sira ne’e mai barak loos no komunidade iha ne’e susar loos tanba lalar ho iss no susar lixu.
“Ha’u sente uluk liuba sunu dala ruma loraik hanesan ne’e, ami senti labele tanba nia suar ne’e, hotu nia impaktu moras isin manas, mear, iss boot, kabun moras TBC, termasuk ha’u mos kona tiha TBC no halo tratamentu iha Klibur Domin no ha’u hemu aimoruk durante fulan 6, hotu diak fali,” Nia hatete.
Nia dehan, kareta sira lori lixu ne’e bainhira liu nia iss maka’as loos, dalaruma truk sira biasa ne’e foer monu tiha mos sira la sibuk sira halai ba dadauk no labraik sira mak halai tuir to’o iha lixu nia fatin maka sira foin mai fali foti, lae sira husi hela de’it.
“Kareta sira ne’e iha estrada kraik sira hasai tiha ona lona no liu mai iha ne’e foer sira iss loos, depois foer ne’e balun monu hotu sira la foti, ami hakliar ba mos sira finje la rona no labarik sira halai tuir sira to’o lixu nian fatin ne’ebá mak sira foin mai fali foti,” Tenik nia
Nia dehan, komunidade sira iha ne’e balun uza maka bee sanio hodi konsumu loron-loron nian no bainhira komunidade sira tein hotu, atu han odamatan sira tenki taka hotu tamba lalar barak loos, se la taka odamatan lalar sira ne’e mai hobur iha etu leten sira ne’e.
“Ami tein hotu odamatan taka, bainhira atu han no fó han labarik sira iha uma laran hotu. Ami uza bee bompa, no ami hemu sente biasa de’it, tanba ami uza kleur ona. Se bee ne’e maka kontamina ona ha’u tauk mak moras de’it,” Nia subliña.
Maibé agora lixu ne’e ladun problema ona, mas agora estrada iha ne’e maka problema tan fali ona, tamba kareta lixu nian no kompaña boot balun sira nia liu ba liu mai, entaun rai rahun ne’e susar maka’as no komunidade sira iha ne’e loke kios ne’e labele loke sira nia kios tanba rai rahun.
Maluk nain rua hili lixu fatin lixu Tibar. [Foto: David | 17.06.2025]
“Lixu ne’e suar la suar ona no lalar la dun ona maibé problema mak estrada, ida ne’e ami labele duni, tanba tempu bailoron ne’e rai rahun susar maka’as, no rai rahun mak ami tan labele,” Nia hatete.
Tamba ne’e husu ba parte relevante sira tau matan netik ba estrada, “Tanba ami loke kios, ami atu loron atu taka deit mos labele tanba ami moris ho kreditu, ami lori ida ne’e maka hatama ami nia oan ba eskola, ami han hemu loron kalan nian, sekarik kios hanesan ne’e ami taka tiha ami atu hetan osan husi ne’ebe”.
Tanba estrada ne’e kareta kompaña boot balun no kareta lixu nia maka tama mai iha lixu tibar, ne’ebe husu ba parte relevante sira, se estrada ne’e boot sira la tau matan liu ona karik, pelumenus loron ida mai rega netik dala tolu ba, dader, meudia no loraik para komunidade iha sente diak.
Nune’e mós, Monitorin environment husi kompaña China Harbour Engineenring (CHE) Satorlina Maia da Silva, hatete, iha fatin lixu tibar ne’e sira halo monitoriza ba area tolu maka hanesan Air Quality, Noise Level no Water Quality. Tuir analiza ne’ebe maka iha, bee moos iha Tibar ne’e la tuir ona padraun atu komunidade sira besik iha lixu Tibar ne’e atu konsumu, tamba nia impaktu husi lixu ne’ebe maka tinan naruk ona so’e iha ne’e.
“Iha area ne’e rasik ami halo analiza ba bee moos iha komunidade sira ne’ebe besik ami, bee la tuir ona padraun mak hanesan salinity no Commutativity sira ne’e la tuir padraun no ita bele halo konkluzaun katak bee iha area landfill no besik landfill ne’e, bee ita labele konsumu tamba bele fó impaktu negativu ba ita nia saude,” Nia dehan.
Nia esplika lixu sira iha Tibar ne’e kareta sira mai pakar iha ne’e arbiru de’it, no lixu hirak ne’e la halo separsaun no lixu organiku nonorganiku tau hamutuk de’it, entaun nian impaktu ba iha komunidade no bee pósu. No lixu organiku ne’e maka sei estraga bee moos tamba nia halo reasaun nia bele halo kontaminasaun ba rai no mos bee pósu ne’ebe besik liu iha area lixu Tibar.
“Lixu ne’ebe maka agora iha, ami ke’e tiha ona fatin, depois mak tau, entaun ida ne’e ba futuru sei diak, maibé antes ne’e lixu soe arbiru de’it no fakar arbiru de’it, entaun iha tempu udan bee kontamina ba rai no mos bee,” nia esplika liu tan.
Diretór Saúde Munisípiu Liquiça, Luis Manuel Albino, atu hatete, de’it lixu Tibar ne’e problema nasionál, tamba lixu sira Dili laran ne’e, mai rai hamutuk hotu iha Tibar, la hateten bainhira maka atu muda, muda ba ne’ebe to’o agora seidauk hatene, ida ne’e dezisaun governu nian. Tamba ida ne’e makan haree husi saúde Publiku nian, komunidade sira iha Tibar ne’e mak sai risku ba iha lixu kapital ne’ebe maka rai hotu iha Tibar.
Iha tinan 2023 mai kraik ne’e sira sunu de’it, tanba bainhira sunu de’it ne’e dader ho kalan ahi nia susar la sa’e liu ba foho leten, mas sirkula hotu iha selamat datang Tibar ne’e no to’o mai Tibar ne’e rasik, kalan ambulansia liu mos dalan la haree tamba nakukun. Haree husi ida ne’e ba oin ladi’ak ba komunidade sira nian saúde Publiku.
Tamba ida ne’e maka sempre hato’o hela, mas agora dezisaun governu nian, atu muda ka la muda, atu kontinua prosesa nusa maka lixu ne’e kelola fali ba buat seluk ne’e dezisaun governu nian, Tamba haree husi tinan 2024 iha mudansa ona, la sunu, iha kompaña balun maka jere ona lixu iha Tibar dehan daur ulang para atu hetan prosesu ida ne’ebe di’ak para labele fó impaktu ba komunidade sira. No komunidade sira sempre mai keixa hela, tanba saida maka saúde la haree sasan sira hanesan ne’e, tamba ida ne’e dezisaun nasionál, mais husi parte saúde nian halo de’it prevensaun maka tenke uza masker, kuidadu saúde.
Iha tinan 2024, hahú husi Janeiru to’o mai iha Dezembru ne’e moras ne’ebe aas liu iha Postu Saúde Tibar mak moras ISPA, totál hamutuk 1811 pasiente, mak mai vizita Postu saúde Tibar, ne’e foin moras ISPA, ida mehar, Inus been, isin manas ida ne’e de’it, husi numeru ne’e kompostu mos labarik sira hotu.
“Tuir ami nian ne’e, iha Postu Saúde Tibar ne’e iha 10 besar moras ne’ebe maka boot liu maka ISPA, Diareia, Asma Bronkial berati nia husi ISPA ne’e nian konteodu ba boot ona, tun ona ba paru-paru, ISPA ne’e husi leten deit, Hipertensi, STI, Pneumonia, karik ISPA nia kontinuasaun ba sai Preomonia ne’e dada iss ladiak ona, isin manas, se la hetan tratamentu bele mate Tanba ne’e perigozu la halimar kuandu sampa ida-ne’e maka governu la tau atensaun sai risku boot liu-liu ba komunidade suku Tibar ne’e rasik,”Nia esplika.
Ko’alia kona-ba lixu ne’e la’os ona responsabilidade ema saúde mesak deit, ne’e husi Serbisu Munisípiu Agua (SEMASA) no parte saúde ambiente SEMASA ninia, tanba ida ne’e diresaun barak maka iha responsabilidade, atu hateten de’it bee moos tenke fila-fali ba SEMASA ou BEE-TL, tamba sira maka responsabiliza bee iha Tibar.
“Tamba ha’u haree rasik iha postu ami nian iha Tibar ne’e, bee ne’e ami uza bee komunidade nian, ne’ebe maka mai hasi duni kanu husi Postu saúde ne’e para sira bele uza, mas dalabrak maka komunidade uza prepurasaun rasik, tanba iha ne’ebá lixu kimia sira hanesan olli buat sira pakar iha ne’ebá ne’e, nia kontamina ba ambiente sempre iha, Bainhira udan tun mai bele halo kontaminasaun ba bee posu sira uza ne’e, nia impaktu mos ba saúde publiku,” Nia esplika liutan.
Kona-ba aimoruk husi Ministeiru Saúde, liu-liu Munisípiu Liquiça la tau kestaun ba iha aimoruk, Tanba stok aimoruk iha prontu para atende ba komunidade sira liu-liu iha Postu Saúde Tibar, Tanba iha Munisípiu Liquiça rasik aimoruk stok out ne’e menus husi 7%, maibé iha 10% maka aimoruk laiha maibé husi 7% ne’e aimoruk iha para atu atende ba komunidade nian nesesidade iha Tibar.
Tuir dados husi Servisu Saúde Munisípiu Liquiça, iha tinan 2024, Postu Saúde Tibar registu moras hamutuk 2752, no moras ne’ebe maka aas liu maka ISPA, 1811, mane iha 833 no feto iha 978, Diareia 286 mane iha 144 no feto iha 142, Asma Brochial 77, mane iha 50 no feto iha 27, Hipertensia 203, mane iha 82 no feto iha 121, STI 234, mane iha 114 no feto iha 120, Pneumonia 61, mane iha 34 no feto iha 31, Diabetes /DM 35, mane iha 14 no feto iha 21, Scabies 12, Mane iha 8 no feto iha 4, Asidente Trafik 21, Mane iha 16 no feto iha 5, nomós iha Brucellosis 8, mane iha 4 no Feto iha 4.
Atu hado’ok husi moras sira ne’e, husi parte saúde nian sempre halo promasaun oinsa mak atu prevene an husi moras sira ne’e. Maibe nesesidade komunidade rasik maka atu muda ne’e susar, tanba problema ekonómia, buat ne’ebe ema pakar labele uza ona sira ba foti hodi ba faan, hodi sustenta ba moris, tanba ida problema sosial, maibé importante maka parte saúde nian kontinua halo promasaun ba iha komunidade sira, oinsa atu halo nafatin prevensaun ba moras sira ne’ebe maka iha.
Diretór Jerál Laboratorium Saude, Nuno Vital Soares, hatete, bainhira ema ne’ebe maka konsumu bee ne’ebe maka la tuir padraun ka estandar ne’ebe maka iha, nia impaktu ba ema nia saúde publiku ne’e kompleksu tebes, tanba bele mosu moras respiratoriu, diaria, isin katar, muta, tumor no kanker.
“Ha’u hanoin impaktu husi bee ne’ebe latuir padraun ne’ebe iha, nia impaktu ba iha kuadru kliniku ne’e komplekus tebes no ita haree husi respiratoriu nian, depois ba iha aparellu disgestivu nian mak diareia, ou depois ema ka inan ou bebe bele muta barak, isin katar, tumor no kanker rahim,” Nia esplika.
Nia subliña, tamba risku husi lixu ne’e ba rahim ho bee ne’e perigozu liu, tamba bee ema konsumu, uza haris, depois ema uza loron-loron, entaun nia prekontamente bee ne’e kontak ho ema nia isin ne’e. Exemplu; se bee kontamina ho kimiku balun ne’ebe maka laiha tratamentu bee ne’e ho didi’ak maka nia prosentu ne’e uituan mas loron-loron nian subtansia ne’e aas tan deit, ema nia isin normalmenteri labele tolera kimika ne’e.
“Ha’u hanoin progama husi Ministeiru Saúde tinan barak nia laran ita halo ona programa ida fase liman ne’e, tanba iha promasaun barak liu-liu Saúde publiku nian. Nune’e mos iha programa oinsá uza sentina ho didi’ak. Ha’u hanoin ida ne’e kontinua nafatin husi Saúde públiku halo nafatin diziminasaun informasaun iha pratika no terrenu para atu komunidade kontinua mantein ho saudavel,” Nia dehan.
Nune’e mos nian informa, iha Laboratorium Nasionál ne’e, halo teste hotu ba bee, bainhira komunidade sira deskomfia bee ne’ebe sira konsumu kontamina bele halo pediu hodi lori mai iha Laboratorium hodi halo teste, Iha laboratorium ne’e barak liu teste bee husi kompaña boot sira ne’ebe fura bee atu haree mikrobiologi ne’ebe maka iha kualidade bee nian laran.
Peritu ambiente Augusto Almeida da Silva, ko’alia kona-ba jestaun, liu-liu oinsá maka atu halo jestaun ba lixu ho diak, peskiza ne’ebe halo iha tinan hirak liu ba, propoin de’it maka solusaun integradu. iha solusaun integradu ne’e presiza toma atensaun ba buat balun importante maka presiza serbisu kooperativa entre Governu ho Sosedade liu-liu komunidade sira, atu serbisu kooperativa ne’e la’o di’ak hodi rezolve problema lixu, governu labele prepara de’it kondisoens teknikalmente atu bele solusiona lixu, maibé presiza oinsá haree ba ema. Tanba iha livru ida hakerek ne’e mós sujere tebes oinsá nasaun Timor-Leste bele integra edukasaun ambientál iha ensinu Basiku to’o iha ensinu superiór.
“Ita haree kazu lixu ne’ebe akontese iha sidade Dili, ita atu fó salah ita nian komunidade mos labele, atu fo salah governu mos labele. Iha parte ida governu prepara hotu ona teknikalmente ninia propriedade ne’ebe akumula lixu, agora ita nia komunidade seidauk haree buat ne’e prepara, sira hanoin ba so’e deit, maibé ita laiha edukasaun ambientál ne’ebe di’ak, entaun nian jestaun ne’e la’o ladi’ak no ita fo salah malu. Maibé kuandu ita haree didi’ak oinsá fo solusaun integradu ita bele rezolve,”Nia hatete.
Maibé haree ba iha responsabilidade kona-ba lixu, ema hotu-hotu iha responsabilidade, labele dehan Governu de’it no mos komunidade de’it, tamba buat ne’ebe sempre fó hanoin ka presiza foka importante iha ne’ebá katak ema ne’e sai hanesan saseluk ba natureza ka saseluk ba ambiente, entaun buat ne’ebe maka ema halo ba ambiente ne’e, nia sei fó impaktu ba fali ema, tamba ne’e ema hotu-hotu iha responsabiliza duni buat ne’ebe nia halo, liga ba fali iha lixu mos hanesan ne’e, ema hotu-hotu iha responsabilidade maibé ho ninia prejentazen ne’ebe la hanesan.
“Ita moris iha nasaun ida, kerdijer ita tuir dinamika politika nasaun ne’ebe maka iha, kona-ba Lei ambientál ne’e iha esbosu Lei iha 2017 iha ona, maibé governu tuir mai la follow-up ebosu lei ida ne’e atu sa’e ba iha dekretu Lei, entaun ita aplika de’it lei 2008 númeru 23 Kona-ba hijene publiku, maibé oinsa ita atu regula lixu ne’e la’o di’ak ne’e ita laiha. Ho ida ne’e maka hau fó tan sujestaun se Governu maka iha hanoin ona atu halo desentralizasaun, ida ne’ebe maka autoridade makaas atu halo regulamentu ba iha hijene públiku ne’e Autoridade Munisípiu, entaun nia iha autoridade atu kria regulamentu bazeia ba lei ne’ebe iha tiha ona, kestaun mak ita nia lei ne’e esbosu de’it seidauk follow-up ba iha Parlamentu atu aprova, tamba ne’e ita laiha lei ambientál atu regula lixu ne’e to’o agora laiha,” nia dehan.
Tuir analiza hanesan ema esper iha ambiente ne’e, lixu Tibar nia impaktu ne’e ba ema nia saúde, no komunidade sira ne’ebe mak hela besik, Tanba sa maka dehan saúde, tanba ema loron-loron konsumu ona bee ne’ebe kontamina ona husi foer lixu nian no anin ne’ebe maka iha, ne’e afeita loos ba ema nian saúde. Lixu mos nia impaktu ba iha alokasaun Orsamentu, se kuandu Governu la hadi’a ida ne’e, orsamentu halo alokasaun ba jere lixu ne’e aumenta liu tan. Lixu nian impaktu ida tan mak ba biodiversidade tasi nian, tanba udan tun, nia sei lori lixu ba iha tasi ho estraga animal tasi no animal nia moris fatin no nian impaktu ba iha lukru biodiversidade mos iha, kuandu animal sira mate ona labele halo buat ida.
“Maibé kompaña China Harbour Engineenring (CHE) agora foti solusaun hodi ke’e rai hodi hakoi lixu, ba ha’u sente ida ne’e seidauk bele solusiona, kuandu ita halo sistema ida dampin de’it ne’e susar uituan, maibé hanesan ohin ha’u dehan solusaun integradu, ne’e hahu husi komunidade ho Governu, signifika ita labele haree ba iha tekniku, maibé mos umanu nian, sosializasaun ne’e ita presiza halo, oinsá komunidade sira ne’e hafahe lixu ne’e tuir ninia klasifikasaun, Lixu maran, lixu bokon, lixu kimika. Agora mai hotu ona Tibar ne’e ne’e halo klasse fikadu gala’e? se la halo ida ne’e labele, Se sira hako’i lixu ida fo bokur ba rai ne’e bele, maibé lixu kimika ha’u sente la garante no ida ne’e bele fó tan impaktu boot. Tamba ida ne’e ba ha’u, la’os solusaun uniku,” Nia esplika.
Antes ne’e esper ba ambiente mos propoin ba iha governu ho instituisaun privadu sira ne’ebe iha osan boot atu hanoin kria lixu do banku, entaun ema hotu-hotu iha hanoin ona, lixu ne’e iha valor ekonómia, entaun ema hotu hatene ona no lixu ne’e sei hafahe, lixu plastik, lixu kontamina ho rai, lixu adubu no lixu kimika, ne’e faan fali ba iha lixu do banku, para sira transforma ba fali iha lixu Tibar. “Ida ne’e mak iha ha’u garante sei solusiona lixu iha Timor. Maibé keta haluhan involve edukasaun ambientál ne’e mos importante”.
Maibé kona-ba Edukasaun ambientál iha Universidade sira seluk iha gala’e? ida ne’e la hatene, maibé iha Universidade Oriental Timor-Lorosa’e (UNITAL), iha dunia departementu ida ko’alia kona-ba teknika ambientál, oinsá atu jere ambiente ne’ebe maka di’ak no mós iha Instituto São João de Britos (ISJB) mos iha aktividade estra kurikular iha grupu ida naran ambientál no ISJB mos iha Disiplina ida naran Laudatu Si, ida ne’e iha parte relijiaun nian, ISJB hanesan atualiza fila-fali dokumentu ne’ebe Papa Fransisco hasai oinsá atu kuidadu mundu ho ambientál no lixu sira ne’e. Tanba ne’e ema hotu tenke kuidadu ambiente hanesan ema nia an rasik.
“Slogan ida di’ak mai ha’u, relasiona ho ambiente mak ida ne’e, kuidadu ita nian ambiente hanesan ita nian aan, tamba ne’e ita nian saseluk, se ita la kuidadu ita nian saseluk nu’udar ita nian aan, relasiona ho kontestu ambientál nian ita bele estraga ita nia aan no mos estrada ita nian saseluk ne’ebe iha, tamba ne’e tempu sei iha mai ita, oinsá atu bele prevene impaktu boot husi lixu nene’e ba ita nia aan, tantu nia impaktu ba saúde no ba iha osan, tamba saúde grave ona otamtikamente ita hasae osan”. Tenik nia.
Diretór Operasaun Manutensaun Bee moos iha Timor-Leste, Alexo Dos santos, hatete ko’alia kona-ba kualidade bee ne’e laos iha Tibar de’it, maibé iha Dili laran, ema hotu tenki kuidadu ambiente atu nune’e bee foer sira labele infiltra ba bee iha rai okos, Tanba bee ne’ebe maka BEE-TL distribui ba komunidade sira iha Dili laran ne’e barak liu mai husi rai okos.
“kualidade bee ne’e la’os asuntu ba iha Tibar de’it, ita bele dehan iha Dili laran ita tenke kuidadu ambiente, liu-liu ba iha ita nia fatin ne’ebe ita hela, ita nia dernajen ne’e tenke la’o di’ak, ita nia sentina publiku no individual ne’e tenke di’ak, atu nune’e labele infiltra tun ba ita nian rai okos, tamba bee kuase iha Dili laran ne’e mai husi rai okos,” dehan Alexo.
Tanba iha Dili laran ne’e bee ne’ebe maka BEE-TL produs hodi distribui ba komunidade sira maka Bee ida iha rai leten depois BEE-TL kapta, lori mai halo tratamentu, depois distribui, agora ida mai husi rai okos ne’e BEE-TL nia prepurasaun hamutuk 43 ne’e husi governu nian rasik atu jere nomós ida ne’e maka BEE-TL produs no pronese ba komunidade sira iha kapital Dili.
“Entaun ita husu ita nia komunidade sira, ita hotu ne’ebe konsumu bee, kuandu ita hele besik ita nian prepurasaun sira ne’e, pelumenus tenke kuidadu para ita nian ambiente ne’e moos, para bee ne’e iha kualidade di’ak para ita bele pronese bee di’ak ba ita hotu,” Nia husu.
Nia esplika, ko’alia kona-ba Tibar nian, uniku fatin ida ne’ebe durante ne’e husi Dili ba so’e foer iha ne’ebá, ida ne’e bele dehan perigu uituan, kuandu udan boot, mota tun, ikus bee ne’e nalihun tiha, hoban tiha foer sira ne’e, nia bele konserva tiha bee ne’e kleur tiha, otamtikamente nia tenke tun ba rai okos, tamba iha Timor ne’e rai ne’e, rai henek mak barak, entaun bee tun lalais ba bee pósu sira ne’ebe mak iha. Maibe Iha bee pósu ne’ebe BEE-TL distribui ba komunidade sira iha Dili laran ne’e kuaze prepurasaun ne’e husi 60 to’o 90 metru tun ba iha rai okos.
“Di’ak mak ita nia bee pósu sira iha Timor no Dili ne’e ita kuaze hotu-hotu 60 no 90 Metro kelean ba rai okos, entaun signifika katak ninia impaktu nene’e neineik, maibé ita nia komunidade sira ne’ebe halo prepurasaun ba bee rasik ne’e, ida ne’e impaktu tebes, talasves ita hetan ona bee rasik ita kontente ona maibé ita la hatene saida iha bee ne’e nia laran ita atu konsumu,” Nia esplika.
Maibé BEE-TL nia prepurasaun to’o iha 60 no 90 metru ne’e, garantia katak ne’e hanesan bee ne’ebe kualidade pelumenus tuir ona standar ne’ebe iha, tamba BEE-TL haree kona-ba ninia PH ne’ebe hasesan baibain iha PHO. Depois haree pelumenus bele labele iha limitasaun ka tenke kontrola salinity automátikumente, tenke kontrola ida ne’e, normalmente parte kontrola kualidade bee nia, loron ida dala tolu para bele fornese bee ne’e diak ba komunidade sira..
“Maibé ba tibar nian ha’u hanoin ida ne’e la’os servisu ema ida nian de’it maibé servisu ba ema hotu-hotu liuliu ba ita nia governante sira para bele haree oinsá para atu bele haree kuandu bee rai kleur iha ne’eba mais umenu nia impaktu ne’e halo nusa ne’e importante ita bele bele haree, no parte husi ita nia reguladora tenke haree nia impaktu ne’e to’o iha ne’ebe, Bee ne’e mais umenus nia estabelesimentu ne’e loron hira mak bee ne’e tun, ida ne’e ita presiza haree hamutuk tanba BEE-TL ne’e nia funsaun atu explora deit eplikasaun ka rekomendasaun husi ANAS atu fornese bee ba komunidade,” Nia dehan
BEE-TL mos iha rekomendasaun ruma momentu iha Autoridade Nasional Agua Saneamentu, no atu asegura BEE-TLEP uza bentonite. Bentonite ne’e hanesan mateira ida ne’ebe kundu BEE-TL fura bee ona, tenke fakar tiha para nia tenke mengembangkan ka taka bee sira ne’ebe atu tama iha kuak laran.
“Bee 30 Metro ne’ebe uluk ita tau iha padraun, padraun ne’ebe sei iha prosesu laran para atu diskuiti iha governante sira para atu bele sai hanesan mos padraun ba ema hotu-hotu la’os BEE-TL de’it, maibé Elema sira ne’ebe hakarak atu foti bee ne’e, tenke iha lisensa no tuir padraun atu nune’e ema labele fura bee arbiru, tamba ita hatene katak rekursu bee no minarai ne’ebe iha rai okos ne’e estadu nia propriedade ka estadu nia sasan. Ita labele fura bee arbiru de’it tamba iha informasaun balun katak ita nia maluk balun fura bee ba rai okos, maibé sira seidauk registu ida ne’e fo impaktu mos ba ita nia estabelesimentu bee iha rai okos no rekursu minerais sira,” Tenik nia.
Nia subliña, ida ne’e servisu diresaun nasional regulamentu bee, atu nune’e bele haree took servisu hamutuk ho ambientál sira ne’e hodi bele regula ba bee sira ne’ebe iha rai okos sira ne’e, tamba iha Dili laran ne’e BEE-TL depende deit ba bee iha rai okos, kuandu udan ona hanesan ne’e bee mota la tama no bee labele halo tratamentu ne’ebe di’ak maibé bee matan hotu tenke konserva.
“Ita nia bee sira ne’ebe maka iha rai leten no bee mota sira ne’e, ita nia ema sira ne’e agora komesa sa’e to’o ona iha bee hun sira ne’e, ida ne’e mos ita presiza haree hamutuk, atu nune’e para estadu tenke haree hamutuk atu nune’e para ita nia ema sira labele hela besik iha bee matan sira para ita bele halo kontribuisaun ba bee sira para bele konsumu lorloron nian,” Nia afirma.
kona-ba lixu sira ne’ebe ladun jere hodi ne’e fo risku ba bee moos iha rai okos ne’e BEE-TL seidauk iha dadus ne’ebe klaru, maibé BEE-TL sempre tun ba iha terrenu no halo sosializasaun ba sistema foun bee nian ba komunidade sira, BEE-TL sempre hamutuk ho autoridade lokal no komunidade no husu sira atu kuidadu nafatin ambiente ne’ebe moos, tamba iha Dili udan kuandu tun sente hanesan hoban bee laos iha area ida ne’ebe mak fura bee ne’e, maibé bele mos tama tiha ba iha sistema bee iha rai okos.
No BEE-TL nia ekipa ne’ebe kontolu bee, sira fó informasaun mai katak BEE-TL nia borohoro sira agora komesa sa’e ona, tuir loloos ne’e to’o iha 5 no 6, signifika katak bee ne’e ema barak mak supa husi rai okos, tamba ida ne’e neineik fó impaktu BEE-TL sei labele fornese bee ne’ebe ho kuantidade maximu ho di’ak ba komunidade sira.
“Tuir padraun WHO ne’e, bee moos nia kualidade ne’e ha’u hanoin pelumenus ninia PH ne’e tenke 6 too 8 no ninia Turbility tenke padraun to’o iha 5, kaundu liu tiha ida ne’e labele ona, ita labele fornese ba komunidade. ita nian situasaun agora kualidade bee sei normal sei diak, kuandu hanesan Trubility makaas ona bee ita labele fornese no hatama iha ita nia sistema tratamentu no ita lalebe fornese ba komunidade sira, salinity ida ne’ebe komesa iha, ita kontrola loron-loron atu nune’e ita bele reduz ninia operasaun, para pelumenus bee moos rama tiha ba maka ita fornese, tamba ita hadau malu bee iha rai okos,”Nia hatete.
Nia dehan tuir padraun katak bee ne’ebe iha 30 metros mai leten ne’e tenke prevene tiha, tamba bee ne’e sei impaktu, bele uza ba fase no haris maibe labele hemu, se hemu karik bele nono ho di’ak maka hemu atu nune’e labele fo impaktu ba saúde. Nune’e mos ema hotu iha Dili, kompaña fura rasik bee ida ne’e mos impaktu ba rekursu bee iha rai okos.
“Dili ne’e ki’ikoan hela kuandu ema hotu hakarak mai fura rasik bee ne’e automátikumente fó impaktu ba bee iha rai okos no ita nia tabela bee mos ki’ikoan, ita nia area ne’e mos ki’ikoan demais, ita nia castmeen area ita tau hotu aspal para ita bele retin bee barak iha rai okos para ita bele fura fila fali. Tamba ne’e mak ita nia dirijente sira iha diresaun nasional regulador bee no ambiente tenke haree ida ne’e didi’ak, ita fó fatin nafatin ba ema sira ne’ebe mai husi liur para iha kapasidade para fura bee, liu ita nia kapasidade, ita sente ita nia bee sei menus no la to’o ba ita hotu,”. nia esplika.
BEE-TL espera iha projetu boot sira iha Gleno no Railako mak sei dada mai, maibé sei iha tempu naruk no iha investimentu ne’ebe boot, presiza tempu naruk mak foin to’o mai iha komunidade, tamba ne’e mak saida mak nia rai okos ema hotu-hotu tenke konserva no regula para ema hotu bele asesu liuhusi sistema ida de’it, atu nune’e BEE-TL bele kontrola.
“Tuir relatoriu ne’ebe baibain ita iha no hatama ita iha ne’e 85% asesu ona bee moos, maske sira seidauk tama ba ita nia sistema kliente ninian, maibé asesu bee mos ne’e kuaze komunidade barak mak asesu ona bee ho diak, tanba ne’e ami oinsá ita atu regula ema sira ne’e ho di’ak para tama hotu ba sistema BEE-TL ninia,”
